Orzech włoski

Orzech włoski
Orzech włoski

Orzech włoski jest jednym z najpopularniejszych drzew rosnących w naszych ogrodach, a jego owoce oraz nasiona o charakterystycznym kształcie są znane niemal każdemu. I nic w tym dziwnego. Orzechy włoskie są bowiem nie tylko smaczne, ale również zdrowe – bogate w szereg składników odżywczych. Warto dowiedzieć się więcej, gdyż ten pospolity i z pozoru zwyczajny gatunek posiada także kilka mniej znanych, ale niemniej ciekawych właściwości.

Nazwa

Orzech włoski w języku łacińskim najczęściej funkcjonuje jako Juglans regia, ale można się spotkać także z kilkoma synonimami tej nazwy naukowej, takimi jak : Juglans duclouxiana, Juglans orientis czy Juglans fallax. Pierwowzorem nazwy było starołacińskie słowo jūglans. Gatunek został opisany przez Karola Linneusza w dziele Species Plantarum w 1753 r. Rodzaj Juglans zaliczany jest do rodziny orzechowatych (Juglandaceae) i oprócz orzecha włoskiego obejmuje jeszcze kilkanaście innych gatunków drzew, spośród których w Polsce uprawiane są : orzech ajlantolistny (zwany też orzechem Siebolda, czyli Juglans ailanthifolia lub Juglans sieboldiana), orzech czarny (Juglans nigra) i orzech szary (Juglans cinerea). Nasiona wielu z nich również są zwyczajowo określane jako orzechy włoskie. Polska nazwa wzięła się od nazwy owoców, które powszechnie określa się jako orzechy, choć w rzeczywistości mają one charakter pestkowców. Przydomek „włoski” wskazuje na miejsce, z którego ten gatunek do nas przywędrował. Na świecie popularne są inne określenia dla orzecha włoskiego takie jak : orzech perski czy orzech angielski. Istnieje dużo odmian orzecha włoskiego, każda o indywidualnych cechach. Przykładami mogą być : Apollo, Leopold, Jupiter, Resovia czy Targo. W krajach anglojęzycznych funkcjonuje nazwa walnut (orzech), która pochodzi od staroangielskiego słówka wealhhnut, tłumaczonego dosłownie jako „obca nuta ” (od wealh ‚foreign’ + hnutu ‚nut’), co  wiąże się z pochodzeniem rośliny, sprowadzonej z Galii i Włoch. Warto wspomnieć, że łacińska nazwa orzecha włoskiego brzmiała pierwotnie nux Gallica , czyli „galijski orzech”.

Występowanie

Ojczyzną gatunku Juglans regia są obszary pasm górskich Azji Środkowej, rozciągające się od prowincji Xinjiang w zachodnich Chinach, przez część Kazachstanu, Uzbekistanu i południowej Kirgizji, obszary górskie w Nepalu, Tybecie, północnych Indiach, Pakistanie i Sri Lance, poprzez Afganistan, Turkmenistan i Iran aż do Azerbejdżanu, Armenii, Gruzji i wschodniej Turcji. Orzech włoski zadomowił się w wielu miejscach na świecie, przede wszystkim w Europie – głównie we Francji, Rumunii, Bułgarii i Grecji. Rośnie dziko w południowo-wschodniej Europie (na Bałkanach) oraz południowo-zachodniej, środkowej i wschodniej Azji (w Himalajach i w południowo-zachodnich Chinach). Jest także szeroko uprawiany od czasów sięgających ok. 2500 lat p.n.e. W zachodniej i północnej części Europy był znany już w czasach rzymskich, do Chin został sprowadzony z Azji Środkowej przeszło 2000 lat temu, a za sprawą angielskich kolonistów w XVII w. dotarł do obu Ameryk. Największe skupiska orzecha włoskiego znajdują się w Kirgistanie, gdzie można spotkać rozległe, niemal jednogatunkowe lasy. W uprawie Juglans regia obejmuje swym zasięgiem pasmo od 30° do 50° szerokości geograficznej na półkuli północnej i od 30° do 40° na półkuli południowej i jest obecny przede wszystkim w Europie, ale także w Chinach, Meksyku, Chile oraz w Nowej Zelandii i południowo-wschodniej części Australii. Również u nas jest popularnie sadzony. Ostatnio obserwuje się coraz więcej osobników zdziczałych, a w niektórych regionach południowej i centralnej Polski orzech włoski jest nawet uważany za gatunek inwazyjny w początkowej fazie ekspansji. Wiąże się to ofensywnym charakterem rośliny, która negatywnie oddziałuje na inne gatunki w swoim otoczeniu (poprzez zacienianie podłoża i wydzielanie substancji allelopatycznych orzech włoski negatywnie wpływa na wzrost rodzimych gatunków roślin).

Orzech włoski - owoce
Orzech włoski – owoce

Opis

Orzech włoski jest drzewem liściastym osiągającym wysokość około 25–30 m przy średnicy pnia do 2 m. Pień pokrywa gładka kora koloru srebrzystoszarego, z drobnymi bruzdami. Roślina silnie się rozgałęzia. Liście są naprzeciwległe, pierzastozłożone,  zbudowane z równowąskich, eliptycznych i całobrzegich pojedynczych listków o zróżnicowanej wielkości (największe – szczytowe mają długość 10 – 15 cm i szerokość 5 – 8 cm), w liczbie 5-9 sztuk. Orzech włoski jest rozdzielnopłciowy, jednopienny, wiatropylny. Kwiaty męskie mają postać zwisających kłosków długości 5 – 10 cm, a żeńskie są drobne, zebrane po kilka na jednorocznych krótkopędach. Owocem jest nibypestkowiec kulistego kształtu. Naowocnia ma postać mięsistej, zielonej łupiny, z wewnętrzną warstwą uformowaną w silnie zdrewniałą, jasnobrązową skorupę. Dojrzałe owoce mają około 4 – 5 cm średnicy (u odmian uprawnych mogą być większe). Jesienią opadają  z drzew, a łupiny rozpadają się. Wewnątrz skorupy znajduje się jadalne nasiono otoczone błoniastą skórką, potocznie nazywane orzechem. W rozsiewaniu nasion mają swój udział ptaki z rodziny krukowatych.

Orzech włoski - kwiaty męskie
Orzech włoski – kwiaty męskie

Zastosowanie

Orzech włoski jest uprawiany przede wszystkim ze względu na jadalne nasiona, które spożywa się bezpośrednio, bądź wykorzystuje w przemyśle cukierniczym. Warto wiedzieć, że są one cennym źródłem witamin ( głownie E oraz witamin z grupy B), kwasu foliowego, nienasyconych kwasów tłuszczowych : omega-6 (kwas linolowy ) i omega-3 (α-linolenowy) oraz składników mineralnych, takich jak potas, fosfor, magnez, cynk, mangan i jod. Oprócz tego orzech włoski jest cenną rośliną leczniczą, stosowaną przede wszystkim w medycynie ludowej. Surowcem zielarskim są : liście, łupiny, owoce i kora drzewa. Zawierają one dużą ilość garbników, które działają ściągająco. Odwary z liści i zielonych łupin wykazują działanie przeciwzapalne i antybakteryjne a także zapierające i przeciwkrwotoczne, i są stosowane w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych (biegunka, niestrawność) oraz zewnętrznie do płukania jamy ustnej i gardła czy też do przemywania i okładów w chorobach skóry (stany zapalne, trądzik, egzema) i opuchliźnie. Zielone orzechy oraz kora działają przeciwrobaczo (kora również przeczyszczająco).  Z nasion orzecha włoskiego otrzymuje się jadalny olej, który ma szerokie zastosowanie kulinarne i odznacza się przyjemnym, delikatnym aromatem, ale jest niezbyt trwały. Orzech włoski jest także źródłem drewna cenionego przez stolarzy za trwałość i  połysk, używanego do produkcji mebli, gitar, drobnych elementów typu uchwyty czy gałki oraz niektórych części broni. Z liści i zielonych łupin otrzymuje się brązowy barwnik, często stosowany do wzmacniania koloru ciemnych włosów.

Ciekawostki

Głównym składnikiem czynnym w orzechu włoskim jest juglon. Jest to związek charakterystyczny dla całego rodzaju Juglans, obecny przede wszystkim w młodych i świeżych liściach (stwierdzono, że w trakcie usychania liści ma miejsce polimeryzacja i zanik tej substancji). Juglon w dużej mierze odpowiada za właściwości przeciwpasożytnicze i przeciwzapalne orzecha. Jest także jedną z kilku substancji allelopatycznych zawartych w roślinie, posiadających ujemny wpływ na przedstawicieli innych gatunków. Związki te są wymywane z liści przez deszcz i spłukiwane do ziemi, w efekcie czego zmniejszają wzrost roślin pod drzewem. Innym sposobem radzenia sobie z konkurencją jest wytwarzanie przez korzenie orzecha substancji toksycznych dla obcych gatunków (np. jabłoni, wrzosów czy białych sosen) oraz rozrastanie się gałęzi w gęsty baldachim, utrudniający wzrost małym roślinom. Drzewa orzecha włoskiego są długowieczne, a ponadto odznaczają się długotrwałym czasem owocowania (trwającym nawet do 500 lat). Wyciąg z orzecha włoskiego hamuje wydzielanie mleka u kobiet w okresie laktacji. Orzechy bywają stosowane jako prosty środek do polerowania drewna (podczas pocierania uwalniają się oleje, które działają konserwująco i nabłyszczają drewno).

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.