Pałka

Pałka szerokolistna (Typha latifolia)

Pałka (Typha) to stały element nadwodnego krajobrazu. Roślina występuje tak powszechnie, że bez niej trudno sobie wyobrazić stawy, jeziora i zalewy. Łatwo ją rozpoznać dzięki brązowym kwiatostanom o charakterystycznym kształcie. To właśnie od nich wzięła się nazwa rośliny. Niektóre gatunki pałki były dawniej wykorzystywane w ziołolecznictwie oraz plecionkarstwie, a w ostatnich latach urodę tych dekoracyjnych i wytrzymałych roślin docenili właściciele oczek wodnych i małych stawów.

Nazwa

Rodzaj pałka (po łacinie Typha) liczy w zależności od ujęcia taksonomicznego od 8 do ponad 30 gatunków i jest częścią rodziny pałkowatych (Typhaceae). Najbardziej rozpowszechnionym na świecie i najczęściej spotykanym w Polsce gatunkiem jest pałka szerokolistna Typha latifolia. W mowie potocznej roślina jest znana jako : gołka, ożypałka, pałka bagienna, pałka wodna oraz rogoża. Z innych gatunków warto wymienić : pałkę wąskolistną (Typha angustifolia), pałkę wysmukłą (Thypha laximanii), pałkę drobną (Typha minima) czy pałkę Shuttlewortha (Typha shuttleworthii). Warto wspomnieć, że pałki tworzą także mieszańce międzygatunkowe. Nazwa rodzaju pochodzi od greckiej nazwy pałki. Z kolei określenia : angustifolia i latifolia odnoszą się do wyglądu liści i oznaczają odpowiednio : „o wąskich liściach” i „o szerokich liściach”.

Występowanie

Przedstawicieli rodzaju Typha można spotkać w wielu częściach świata. Rośliny w większości są związane ze strefą klimatyczną umiarkowaną, ale mogą zasiedlać także rejony o cieplejszym, nawet tropikalnym klimacie (Afryka, Australia). Najwięcej gatunków pałki można spotkać na półkuli północnej. Ojczyzną pałki szerokolistnej są : Europa, północna i środkowa Azja, północna część Afryki oraz Ameryka Północna. Pałka wysmukła i pałka drobna występują naturalnie na południu Europy i w Azji, a pałka wąskolistna – na kontynencie europejskim i azjatyckim a także w Ameryce Północnej. Do składników rodzimej flory Polski należą 3 gatunki : pałka wąskolistna, pałka szerokolistna i pałka Shuttlewortha. Oprócz nich można gdzieniegdzie spotkać obcych przybyszów : pałkę drobną (Typha minima) oraz pałkę wysmukłą (Thypha laximannii) – rośliny prawdopodobnie zdziczałe z nasadzeń ozdobnych. Pałki potrzebują do życia stałego dostępu do wody, dlatego porastają brzegi wód (głównie stojących i wolno płynących) oraz tereny podmokłe i bagienne (rosną na głębokości do 1,5 m). Najczęściej spotykana w Polsce pałka szerokolistna może tworzyć duże zbiorowiska i zajmować znaczne powierzchnie.

Pałka szerokolistna (Typha latifolia)

Opis

Wszystkie pałki to byliny nadwodne o podobnym pokroju. Ze słabo rozgałęzionego (lub nierozgałęzionego wcale) masywnego kłącza wyrasta długa, prosta i sztywno wzniesiona łodyga, której długość może u niektórych gatunków dochodzić do 4 m. Liście pałki są długie i cienkie. Wyrastają na dole łodygi obejmując ją pochwowato. Są ułożone skrętolegle, a ich liczba wokół jednej łodygi dochodzi do 15. Kwiatostany mają formę kolby.

Pałka szerokolistna to nadwodna bylina osiągająca do 2,5 m wysokości. Jest zaopatrzona w dość grube, płożące się kłącze. Z niego wyrastają łodygi i bardzo długie, równowąskie liście o szerokości do 2 cm, dołem pochwiasto rozszerzone. Blaszki liściowe są sztywne, matowo zielone, o ostrych brzegach, szpiczasto zakończone. Najbardziej charakterystycznym i najłatwiej rozpoznawalnym atrybutem pałki jest umiejscowiony na szczycie łodygi kolbowaty kwiatostan ciemnobrązowej barwy zbudowany z bardzo drobnych kwiatów. Kwitnienie pałki szerokolistnej odbywa się niemal przez całe lato (od czerwca do sierpnia). Gatunek jest jednopienny – kwiaty męskie zlokalizowane są nad żeńskimi i charakteryzują się jaśniejszą barwą. Ich budowa jest mocno zredukowana. Po zapyleniu przez wiatr kwiaty męskie obumierają, a górna część łodygi pozostaje naga. W dolnej części powstają owoce w postaci bardzo małych orzeszków. Jesienią kolby rozpadają się, uwalniając delikatny puch. Są to nasiona przymocowane są do cienkich włosków, które rozwiewa wiatr, dzięki czemu mogą się rozprzestrzenić.

Zastosowanie

Dwa gatunki pałki występujące w Polsce – pałka szerokolistna i pałka wąskolistna znalazły zastosowanie w medycynie ludowej. Dla celów leczniczych w lipcu i sierpniu pozyskuje się ich kwiatostany oraz liście. Surowce te są bogate w takie składniki jak : monosacharydy, kwas palmitynowy i stearynowy, izoramnetyna, garbniki, glikozyd i sole mineralne. Preparaty sporządzone z pałki szerokolistnej bądź wąskolistnej wykazują działanie : moczopędne, antyseptyczne, ściągające, przeciwzapalne, zmiękczające i przeciwkrwotoczne. Wyciągi z surowców przyśpieszają ziarninowanie i wspomagają gojenie ran. Napar z liści pałki stosuje się w niewielkich krwawieniach z przewodu pokarmowego, nieżytach żołądka oraz początkowym stadium cukrzycy. Pyłek kwiatostanowy jest pomocny jako środek tamujący krwotoki oraz lek moczopędny. Praktykuje się także topienie puchu z kwiatostanów z wazeliną, co pozwala na uzyskanie prostej maści do leczenia odmrożeń i oparzeń oraz regeneracji skóry. Oprócz zastosowania w ziołolecznictwie pałki wodne bywają wykorzystywane w plecionkarstwie. Różne gatunki pałek zyskały także w ostatnich latach status roślin ozdobnych i są wykorzystywane do obsadzania brzegów oczek wodnych, jeziorek i stawów oraz innych zbiorników wodnych pełniących funkcje dekoracyjne. Popularność zdobyła np. interesująca odmiana pałki szerokolistnej ‘Variegatus’ o kremowo paskowanych liściach. Kwiatostany pałki można ścinać do wazonów oraz wykorzystywać jako element kompozycji florystycznych.

Pałka szerokolistna (Typha latifolia)

Ciekawostki

Bardzo młode pędy pałki szerokolistnej są jadalne. Mogą być np. ciekawym smakowo dodatkiem do różnego typu sałatek i surówek. Kłącza pałki są bogatym źródłem skrobi (jej zawartość waha się w przedziale od 30 do 45 %) oraz białka. Młode kłącza mogą być spożywane po ugotowaniu lub usmażeniu. Obecnie praktyka ta jest niemal całkowicie zaniechana, a jeśliby ktoś chciał spróbować, powinien wziąć pod uwagę obecny stan zanieczyszczenia wód, bo pałka szerokolistna łatwo pochłania szkodliwe substancje np. pestycydy lub ołów. Puch z pałki wodnej był dawniej używany do wypełniania poduszek oraz… kamizelek ratunkowych, które cechowała dobra wyporność. Pałka wodna jest źródłem trwałych materiałów, które mogą stać się artystyczną inspiracją. Z liści można tworzyć nietuzinkowe naturalne kompozycje i dekoracje, tym bardziej, że świetnie nadają się do wyplatania koszyków, abażurów, mat, elementów mebli (np. siedzisk czy oparć krzeseł) czy zielonych ekranów. Łodygi i liście mogą być surowcem do produkcji papieru, aczkolwiek nie wykorzystuje się ich w tym charakterze na szerszą skalę. Przedstawiciele rodzaju Typha są pożywieniem wodnych ssaków np. piżmaków.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.