Parzydło

Parzydło leśne (Aruncus dioicus)
Parzydło leśne (Aruncus dioicus)

Nazwa parzydło niezbyt dobrze się kojarzy, przywodzi bowiem na myśl coś mało urodziwego, jak również sugeruje, że mamy do czynienia z gatunkiem niebezpiecznym. Tymczasem przy bliższym poznaniu okazuje się, że jest to miano niesprawiedliwe i zupełnie niezasłużone. Roślina zwana parzydłem nie posiada właściwości parzących, a przy tym jest naprawdę piękna – obdarzona burzą delikatnych, eterycznych kwiatów. Warto poznać ją bliżej i przekonać się, że może stanowić efektowną ozdobę każdego ogrodu. 

Nazwa

Rodzaj parzydło (Aruncus) jest częścią rodziny różowatych (Rosaceae). Systematyka w obrębie tego rodzaju jest nieco niejasna, bowiem część botaników wyodrębnia trzy bądź cztery gatunki parzydła np. parzydło leśne, nazywane także parzydłem ogrodowym (Aruncus dioicus), parzydło blekotolistne (Aruncus aethusifolius) czy parzydło drobne (Aruncus parvulus), podczas gdy inni uznają rodzaj za monotypowy, a wymienione gatunki traktują jedynie jako odmiany parzydła leśnego. Polska nazwa „parzydło” nawiązuje prawdopodobnie do rozdzielnopłciowości rośliny i wzięła się od słowa „para” (w sensie : osobnik męski i osobnik żeński), aczkolwiek inne źródła wskazują na związek nazwy parzydło z podobieństwem rośliny do kwitnącej pokrzywy. Tak czy inaczej określenie to jest nieco mylące, sugeruje bowiem parzące właściwości rośliny. Najbardziej popularny gatunek – parzydło leśne (Aruncus dioicus) jest w innych (starszych) ujęciach taksonomicznych znany jako Aruncus sylvestris, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „leśną kozią brodę”. Nazwa ta stanowi nawiązanie do charakterystycznego wyglądu kwiatostanów. W krajach anglojęzycznych wspomniany gatunek bywa potocznie określany jako pióra panny młodej (bride’s feathers) bądź właśnie kozia broda (goat’s beard). Łacińska nazwa rodzajowa wywodzi się z języka greckiego, a człon gatunkowy (dioicus) oznacza dwupienność.

Występowanie

W stanie naturalnym parzydło leśne występuje w strefie klimatycznej umiarkowanej na półkuli północnej. Można go spotkać na kontynencie europejskim (z większymi skupiskami mamy do czynienia np. we Francji, Belgii czy Niemczech), w Azji i Ameryce Północnej. Najczęstszymi miejscami jego dzikiego występowania są obszary górskie i wyżynne (parzydło leśne rośnie np. w Pirenejach, Alpach, Apeninach czy Karpatach). Ulubione siedliska wspomnianego gatunku to wilgotne lasy liściaste porastające strome zbocza górskie oraz zarośla w dolinach rzek i górskich potoków. W Polsce parzydło leśne można spotkać w Karpatach bądź Sudetach oraz na wyżynach w południowej i środkowej części kraju. Na północy jego obecność zaznacza się w niewielkim stopniu, a wręcz jest ograniczona do pojedynczych stanowisk. Poza tym gatunek ten jest szeroko uprawiany w charakterze rośliny ozdobnej, głównie na obszarach o klimacie umiarkowanym. Niewielkie wymagania powodują że nierzadkie są przypadki ucieczek z ogrodów i dziczenia parzydła. Z kolei parzydło blekotolistne to gatunek typowo azjatycki. Jego ojczyzną są obszary Japonii i Korei.

Parzydło w ogrodzie

Opis

Parzydło leśne jest byliną osiągającą maksymalną wysokość do około 2 m. Posiada dobrze rozwinięty system korzeniowy, którego główną część stanowi zdrewniałe kłącze. Zazwyczaj rośnie w skupiskach liczących do kilkunastu sztuk, tworząc okazałe kępy o szerokości sięgającej 1 m. Pęd nadziemny pojedynczej rośliny jest wzniesiony, prosty i nierozgałęziony. Na jego szczycie zawiązuje się okazały kwiatostan w kształcie wiechy. Liście parzydła leśnego są złożone – podwójnie, a nawet potrójnie pierzaste i dość duże (do nawet 1 m długości); osadzone na łodydze na długich ogonkach. Pojedynczy listek jest wydłużony, jajowatego kształtu z zaostrzonym końcem i ząbkowanym brzegiem. Blaszka liściowa jest ciemnozielona, delikatnie pomarszczona. Roślina kwitnie głównie latem (czerwiec – lipiec). Kwiaty są maleńkie (2 – 4 mm), miseczkowatego kształtu, o 5 działkach kielicha i koronie zbudowanej z 5 płatków. Gęsto skupione tworzą okazałe kwiatostany (o długości nawet do 50 cm) w formie wiechy, o wyglądzie puszystych „kotków”, które wyrastają na szczytach pędów powyżej liści. Parzydło jest dwupienne : kwiaty na osobnikach męskich są białe, bardziej okazałe i luźniejszej budowy, a na żeńskich – mniejsze, bardziej zwarte, barwy kremowej lub zielonkawożółtej. Kwiaty męskie zawierają po 20 pręcików (dłuższych niż płatki) oraz zredukowane słupki, natomiast w kwiatach żeńskich znajdziemy po 3 słupki i nierozwinięte pręciki. Owoce mają postać drobnych mieszków, wewnątrz których kryją się maleńkie, bardzo lekkie nasiona.

Zastosowanie

Parzydło leśne zdobyło popularność jako roślina ozdobna. Najbardziej dekoracyjną częścią są oczywiście kwiaty, ale ponieważ okres kwitnienia tego gatunku trwa tylko około 3 tygodni, warto zwrócić uwagę także na ładny pokrój roślin i interesujące liście. Udało się wyhodować kilka ciekawych odmian parzydła leśnego. Ich niewątpliwym atutem jest fakt, że dobrze czują się w miejscach zacienionych, niedostępnych dla większości innych gatunków spotykanych w ogrodach. Można je np. sadzić pod drzewami. Parzydło leśne nie ma dużych wymagań, jest mrozoodporne i mało wrażliwe na choroby czy szkodniki. W uprawie najważniejsze jest zapewnienie roślinie żyznej gleby o odpowiedniej wilgotności poprzez regularne podlewanie i nawożenie (wskazane jest zasilanie nawozem organicznym, np. dobrze rozłożonym kompostem). Najlepsze będzie podłoże przepuszczalne, o dużej zawartości próchnicy i o lekko kwaśnym odczynie oraz oczywiście dużej wilgotności, gdyż parzydło nie toleruje suszy. Warto wiedzieć, że parzydło leśne jest rośliną trującą. W jego organach (głównie liściach i nasionach) stwierdzono występowanie toksycznych związków – m.in. glikozydów cyjanogennych. Mimo to roślina była wykorzystywana w medycynie ludowej. Wyciągi z surowców (kwiat, ziele, korzeń) stosowane były w charakterze leku moczopędnego a także przeciwzapalnego w nieżytach żołądka i jelit. Zewnętrznie stosowano parzydło jako środek łagodzący w miejscach po ukąszeniach owadów i pająków.

Ciekawostki

Obecnie w naszym kraju parzydło leśne jest objęte ochroną prawną. Status tej ochrony zmienił się w 2014 r. z całkowitej na częściową. Kwiaty parzydła są nie tylko ozdobą parków i ogrodów. Warto wiedzieć, że nadają się do wykorzystania na kwiat cięty oraz jako element suchych bukietów (zasuszone kwiaty zachowują barwę). Młode pędy parzydła leśnego są jadalne, wykorzystuje się je np. w kuchni włoskiej. Osobniki męskie wykształcają bardziej okazałe, jakby „pełniejsze” kwiatostany, dlatego są chętniej sadzone w ogrodach. Jednakże rośliny z kwiatami żeńskimi także mają swoje walory. Ich kwiaty są mniej efektowne, ale za to na roślinach zawiązują się dekoracyjnie wyglądające owoce, utrzymujące się na parzydle jeszcze długo po przekwitnięciu.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.