Pigwowiec

Pigwowiec - kwiaty
Pigwowiec – kwiaty

Wiosną pigwowce czarują mnogością kwiatów – przeważnie w charakterystycznym, ceglastoczerwonym kolorze. Ich wygląd kojarzy się (całkiem słusznie) z egzotyką Dalekiego Wschodu i jest obrazem wiosny w pełnym rozkwicie. Jesienią pigwowce również mają dużo do zaoferowania. Co prawda rodzą owoce cierpkie i twarde, ale za to bardzo zdrowe i świetne na przetwory. Niezwykle aromatyczne przywołają zimą wspomnienia o minionym, słonecznym lecie…

Nazwa

Pigwowce należą do rodziny różowatych (Rosaceae). Łacińska nazwa rodzajowa (Chaenomeles) wywodzi się od greckich słów: chainein (czyli : dzielić, otwierać się) i mèlon (czyli : jabłko) i nawiązuje do budowy owoców. Podobieństwo nazw oraz dawniejsza pozycja w taksonomii, (zgodnie z którą pigwowce zaliczano do rodzaju pigwa Cydonia), spowodowały pewne zamieszanie. W wyniku tego, pomimo wyraźnych różnic między tymi roślinami, pigwowce są często mylone z pigwami. W przypadku pigwowca japońskiego nadal funkcjonuje szereg synonimów nazwy naukowej  (Cydonia japonica (Thunb.) Pers., Cydonia lagenaria Loisel, Pyrus japonica Thunb.), które mogą wprowadzać w błąd w kwestii pozycji w taksonomii. Zgodnie z obecnie przyjętą klasyfikacją rodzaj pigwowiec obejmuje cztery gatunki i jedną hybrydę. Są to : Chaenomeles speciosa (czyli pigwowiec okazały, zwany też pigwowcem właściwym), Chaenomeles japonica (pigwowiec japoński), Chaenomeles  thibetica Yu (pigwowiec tybetański), Chaenomeles sinensis (pigwowiec chiński) oraz Chaenomeles  × superba (mieszaniec między pigwowcem właściwym i japońskim, zwany pigwowcem pośrednim). Oprócz nich w uprawie można spotkać liczne (około 500) odmiany pigwowców. Pigwowiec japoński zwyczajowo bywa nazywany „ognistym krzewem”, które to określenie nawiązuje do ceglastoczerwonego koloru kwiatów.

Występowanie

Pigwowce pochodzą ze wschodniej Azji. Chaenomeles japonica jest gatunkiem endemicznym, którego ojczyzna znajduje się w centralnej i południowej Japonii. Występuje tam na terenach położonych w przedziale wysokości 100-2100 m, głównie na zboczach górskich oraz brzegach rzek i jezior. Do Europy sprowadzono go w 1869 r. i tu szybko rozpowszechnił się jako krzew ozdobny, sadzony w parkach, ogrodach i na skwerach. O popularności pigwowców świadczyć może fakt, iż obecnie uprawianych jest ponad 500 odmian tych roślin. Oprócz walorów dekoracyjnych oraz jadalnych owoców, kluczowe dla ich sukcesu okazały się małe wymagania i wytrzymałość wobec niekorzystnych warunków zewnętrznych. Zalety pigwowców doceniono w wielu krajach i obecnie są one uprawiane niemal w całej strefie klimatu umiarkowanego.  W Polsce oprócz pigwowca japońskiego popularne są także : pigwowiec okazały – gatunek pochodzący z Chin i Japonii oraz pigwowiec pośredni. Stosunkowo najmniej znany jest Chaenomeles thibetica (opisany dopiero w 1963 r.).

Opis

Pigwowiec okazały (Chaenomeles speciosa) to krzew, który może osiągać nawet nieco ponad 2 m wysokości. Posiada silnie rozgałęzione zdrewniałe pędy, pokryte cierniami. Liście są ciemnozielone, skórzaste i błyszczące, podłużnego bądź jajowatego kształtu, z piłkowanym brzegiem. Są dość duże (mogą mieć nawet 10 cm długości) i u podstawy zaopatrzone w dwa znacznie mniejsze przylistki. Kwiaty rozwijają się wzdłuż pędów i mają budowę podobną do tej, która występuje u innych drzew i krzewów z rodziny różowatych. Mogą mieć kolor biały, żółty, różowy lub czerwony i średnicę do 5 cm. Jesienią z zapylonych kwiatów powstają żółte, podłużne, twarde owoce długości 4-6 cm. Pigwowiec japoński (Chaenomeles japonica) nie ma tak spektakularnych rozmiarów. Osiąga do 1 m wysokości, a jego liście, kwiaty i owoce są znacznie mniejsze. Przeważnie wytwarza ceglastoczerwone kwiaty o średnicy 3-4 cm. Kwitnienie tego gatunku przypada bardzo wcześnie, bo już na przełomie marca i kwietnia, podczas gdy pigwowiec okazały zawiązuje kwiaty w maju – czerwcu. Owoce pigwowca japońskiego są kuliste lub lekko spłaszczone, o żółtej barwie i średnicy około 4 cm. Posiadają gładką, woskową skórkę, często pokrytą drobnymi plamkami. Wewnątrz mieszczą się gniazda nasienne z niedużymi, brązowymi nasionami, przypominającymi te znajdowane w jabłkach. W polskich ogrodach popularny jest pigwowiec pośredni (Chaenomeles x superba), będący mieszańcem dwóch opisanych już pigwowców. Niewysoki (do 1 m) i silnie rozgałęziony może posiadać kwiaty w różnych kolorach, w zależności od odmiany.

Zastosowanie

Pigwowce mają znaczenie jako rośliny dekoracyjne oraz użytkowe. Mogą być ciekawą ozdobą ogrodu  czy skweru – najpierw dzięki wdzięcznym kwiatom, które wiosną dosłownie obsypują gałązki, a potem za sprawą owoców o żółtej barwie i przyjemnym zapachu. Są mrozoodporne, dlatego można je uprawiać w wielu miejscach na świecie, w tym także w strefie klimatu umiarkowanego (np. w Polsce). Ich owoce są jadalne, w dodatku bogate w szereg wartościowych składników odżywczych, np. błonnik pokarmowy czy witaminę C (której mają więcej niż cytryna). Są także bogate w pektyny, co sprzyja ich przetwarzaniu na smaczne i zdrowe galaretki (można do tego celu wykorzystać również owoce przemrożone). Zawierają znaczącą ilość polifenoli – związków o charakterze naturalnych antyoksydantów. Ponieważ są bardzo twarde i kwaśno – cierpkie w smaku, raczej nie spożywa się ich na surowo, natomiast bardzo często przetwarza na dżemy, konfitury, soki, wina i nalewki (nalewka z pigwowca jest nazywana pigwowcówką). Wykorzystuje się je także jako aromatyczny dodatek do przetworów z innych owoców oraz do herbaty. Gałązki pigwowca ścięte wiosną pięknie prezentują się w wazonie.

Nasiona pigwowca
Nasiona pigwowca

Pigwowiec i pigwa

Te dwa gatunki są dość powszechnie mylone. Powodem jest nie tylko podobna nazwa, ale także dawniejsza systematyka. Jednak pigwa pospolita (Cydonia oblonga Mill.), która jest jedynym przedstawicielem swojego rodzaju, różni się dość znacznie od opisanych powyżej pigwowców. Przede wszystkim jest znacznie wyższa (osiąga do 5 m) i najczęściej ma postać drzewa. Kwiaty pigwy są białe lub bladoróżowe. Jej owoce są większe, mają gruszkowaty kształt, a ponadto są łagodniejsze i słodsze w smaku niż owoce pigwowca. Do odróżnienia mogą też posłużyć liście, które u pigwy mają gładkie brzegi oraz jej gałązki pozbawione cierni (wyjątkiem jest pigwowiec chiński, który także ich nie wykształca). Dodatkowo pigwa (w odróżnieniu od pigwowca) nie jest w pełni mrozoodporna.

Pigwowiec - owoce
Pigwowiec – owoce

Ciekawostki

Choć pigwowiec okazały jest krzewem, jednak dzięki umiejętnemu cięciu można z niego uformować niewysokie drzewko, które będzie oryginalną ozdobą ogrodu. Z kolei pigwowiec japoński świetnie nadaje się na bonsai. Pigwowce w ogrodzie nie wymagają żadnych specjalnych zabiegów pielęgnacyjnych. Najlepiej rosną w miejscach nasłonecznionych, osłoniętych od wiatru, w próchniczej, wilgotnej glebie. Są też odporne na choroby i szkodniki. Owoce dojrzewają późno, dlatego zbiera się je dopiero w październiku – listopadzie. Jeśli pozostaną na krzewie na zimę, stają się źródłem pożywienia dla ptaków. Badania naukowe wykazały, że  ekstrakty roślinne z Chaenomeles sinensis mają działanie przeciwwirusowe, a z kolei wyciągi otrzymane z gatunku Chaenomeles speciosa mogą być skuteczne w biegunce bakteryjnej wywołanej przez  Escherichia coli. Ewentualne wykorzystanie pigwowców w lecznictwie wymaga dalszych badań.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.