Poziomka

Poziomka pospolita (Fragaria vesca)

Poziomka to roślina niepozorna i skromna. Zarazem jest tak pospolita, że znają ją nawet dzieci. Zapach jej owoców przywodzi na myśl słoneczne dni lata, a ich smak jest urzekający. Nie wszyscy wiedzą, że powszechnie uwielbiane truskawki, to tak naprawdę hybryda dwóch gatunków poziomek. Nie każdy też ma świadomość, że najbardziej znany przedstawiciel rodzaju – poziomka pospolita – to roślina lecznicza.

Nazwa

Najpowszechniej znanym gatunkiem jest poziomka pospolita, znana także jako poziomka zwyczajna, występująca w postaci dwóch podgatunków. Jej łacińska nazwa to Fragaria vesca. Oprócz niej warto jeszcze wymienić takie gatunki, jak np. poziomka wysoka (Fragaria moschata) czy poziomka twardawa (Fragaria viridis). Cały rodzaj poziomka (Fragaria) liczy kilkanaście gatunków i jest częścią rodziny różowatych (Rosaceae). W Polsce poziomka pospolita jest potocznie nazywana poziomką jadalną, czerwoną jagodą, jagodnikiem czy koziomkami, natomiast poziomka wysoka bywa określana mianem poziomki wielkiej bądź sumnicy. Łacińska nazwa rodzaju pochodzi prawdopodobnie od słowa fragrans czyli zapach (w nawiązaniu do bardzo aromatycznych owoców poziomki).

Występowanie

Obszar naturalnego występowania większości gatunków poziomek (w tym poziomki pospolitej) rozciąga się na półkuli północnej. Typowym środowiskiem życia większości z nich są lasy. Poziomki rosną na ogół wzdłuż ścieżek i dróg leśnych, na zrębach i w zaroślach. W naszym kraju występują trzy gatunki poziomek – poziomka pospolita, poziomka wysoka i poziomka twardawa. Zasięg naturalnego występowania najbardziej znanego gatunku – poziomki pospolitej jest bardzo duży. Obejmuje kontynent europejski, Azję i Amerykę Północną. Gatunek jest także uprawiany w licznych krajach na całym świecie, również w Polsce (choć raczej na niewielką skalę). Roślina lubi miejsca słoneczne, z dobrym dostępem do wody, takie jak polany leśne, skraje lasów, przydroża. Najlepiej rośnie na glebach wilgotnych i żyznych. Poziomkę pospolitą można spotkać w runie leśnym większości lasów Polski, szczególnie tych położonych na nizinach.

Poziomka

Opis

Większości osób poziomka bardzo wyraźnie kojarzy się z powszechnie uprawianą truskawką. I słusznie – ta druga jest bowiem mieszańcem pierwszej. Jednak (co widać już na pierwszy rzut oka) poziomka osiąga znacznie mniejsze rozmiary, wydaje się delikatniejsza i rodzi malutkie owoce.

Poziomka pospolita (Fragaria vesca) jest byliną. Dorasta maksymalnie do 20 – 30 cm wysokości i tworzy naziemne rozłogi. Pod ziemią wykształca krótkie kłącze. Łodyga poziomki pospolitej jest jasnozielona, cienka i delikatnie owłosiona. Liście są trójlistkowe i tworzą przy ziemi rozetkę lub są wzniesione ku górze. Wyrastają na długich, cienkich ogonkach. Blaszka liściowa ma piłkowany brzeg, delikatnie owłosiony spód i wyraźnie widoczne unerwienie. Pojedyncze listki mają jajowaty kształt; górny jest osadzony na ogonku, a boczne są siedzące. Kwiaty mają budowę typową dla roślin należących do rodziny różowatych. Są drobne, białe, promieniste, z licznymi pręcikami. Zebrane są po kilka sztuk w baldachogrona. Poziomka pospolita kwitnie w miesiącach maj – czerwiec. Kwiaty przywabiają owady. Po zapyleniu zawiązuje się owoc – wieloorzeszek, nazywany poziomką. Jego średnica dochodzi do 2 cm. Powstaje on w wyniku zmięśnienia dna kwiatowego i jest to tzw. owoc zbiorowy. W miarę dojrzewania jego barwa zmienia się z zielonej w czerwoną, a sam owoc staje się coraz bardziej miękki i soczysty. Warto wspomnieć, że owoce i kwiaty występują na poziomce w tym samym czasie.

Poziomka pospolita

Poziomka wysoka (Fragaria moschata) jest byliną dorastającą do 40 cm wysokości. Jej łodygi są pokryte gęstymi, odstającymi włoskami. Liście poziomki wysokiej przypominają te, z którymi mamy do czynienia u poziomki pospolitej. Są trójlistkowe, piłkowane na brzegach i tworzą przyziemną rozetę. Kwiaty mają po 5 białych płatków korony i 5 działek kielicha. Tworzą skąpokwiatowe baldachogrona. Poziomka wysoka kwitnie w miesiącach maj – lipiec. Jej dojrzałe owoce są smaczne, soczyste i mocno czerwone.

Zastosowanie

Owoce poziomki pospolitej są jadalne, w związku z czym roślina ma zastosowanie kulinarne. Dojrzałe owoce są bardzo smaczne, słodkie i soczyste. Są spożywane na surowo oraz w postaci przetworzonej np. jako składnik soków, kompotów, dżemów czy konfitur. Mogą być dodawane do lodów, kremów, ciast i różnego rodzaju deserów. Z wysuszonych młodych listków poziomki pospolitej sporządza się napar będący namiastką herbaty. Owoce poziomki można zamrażać i suszyć.

Poziomka pospolita to także cenna roślina lecznicza. Surowcami zielarskimi są : liście (pozyskiwane w okresie kwitnienia) oraz owoce (zbierane w lipcu i sierpniu). Są one bogate w takie substancje jak : garbniki pirokatechinowe, karotenoidy, cukry, antocyjany, flawonoidy, kwasy organiczne (np. jabłkowy, cytrynowy, chinowy) czy olejek eteryczny. Owoce poziomki to także źródło witamin (A,C, H, PP oraz witamin z grupy B) i soli mineralnych. Poziomka pospolita wykazuje działanie : moczopędne, ściągające, przeciwbiegunkowe, bakteriobójcze, wzmacniające, regenerujące, metaboliczne i tonizujące.

Napar z liści tego gatunku stosuje się w zaburzeniach trawienia, nieprawidłowej pracy jelit, w biegunkach, miażdżycy i kamicy nerkowej. Jest to naturalny środek regulujący przemianę materii i odtruwający, pomocny także w nieżytach żołądka i jelit czy jamy ustnej. Sok z owoców poziomki pospolitej działa wzmacniająco i odżywczo (dzięki zawartości witamin i minerałów – żelaza, wapnia i fosforu). Stosuje się go pomocniczo w kamicy nerkowej oraz niewydolności krążenia obwodowego i chorobach serca. Roślina ma także zastosowanie zewnętrzne. Przykładem są przymoczki nasączone sokiem z owoców, które korzystnie wpływają na cerę (zwłaszcza tą z problemami). Regularnie używane redukują trądzik, liszaje i wypryski, oczyszczają i ujędrniają skórę, zwężają nadmiernie rozszerzone pory.

Podobne, choć nieco węższe zastosowanie w ziołolecznictwie ma poziomka wysoka. Odwar z jej liści stosuje się w nieżytach żołądka i jelit, chorobach układu moczowego (np. kamicy nerkowej), biegunkach oraz wyczerpaniu nerwowym. Okłady ze sparzonych liści poziomki wysokiej są pomocne w owrzodzeniach, trudno gojących się ranach, egzemach oraz łuszczycy.

Truskawka (a właściwie – poziomka truskawka albo poziomka ananasowa Fragaria x ananasa) to mieszaniec dwóch gatunków poziomki : poziomki wirginijskiej (Fragaria vigriniana) i poziomki chilijskiej (Fragaria chilonensis). Uzyskana przypadkiem hybryda okazała się wielkim odkryciem, bo truskawki szybko zawojowały świat, a to dzięki dużym, słodkim i smacznym owocom. Obecnie uprawiane są liczne odmiany truskawek, a światowa produkcja owoców liczy się w milionach ton rocznie.

Ciekawostki

Odmiany uprawne poziomki pospolitej są znacznie bardziej plenne i dają okazalsze owoce, jednak większość smakoszy bardziej ceni sobie oryginalny, delikatny smak poziomek leśnych. Jako gatunek rodzący najsmaczniejsze owoce często wskazywana jest także poziomka muskatowa (Fragaria muscata). Poziomka bardzo łatwo się rozmnaża – rośliny wydają potomstwo na pomocą rozłogów. Właściwości lecznicze mają tylko surowce pozyskane z dziko rosnących egzemplarzy. Owoce poziomki pospolitej są pokarmem dla wielu ssaków i ptaków zamieszkujących lasy. Doświadczeni ogrodnicy odradzają wspólne sadzenie truskawek i poziomek, bo gatunki te rosnąc obok siebie gorzej owocują. Korzystne dla poziomek wydaje się natomiast towarzystwo lawendy.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.