Przylaszczka

Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis)
Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis)

Urocze, choć niepozorne przylaszczki to jedne z najwcześniej kwitnących roślin. Zdobią nasze lasy już bardzo wczesną wiosną. Ich delikatne niebieskie kwiaty wyraźnie odznaczają się na tle matowo szarych i brązowych barw runa leśnego. Wrażliwy na piękno obserwator dostrzeże w ich płatkach błękit bezchmurnego, letniego nieba. Niestety uroda przylaszczek jest bardzo krótkotrwała… Może warto więc przyjrzeć się bliżej tym wdzięcznym zwiastunom wiosny i pozwolić im pozostać na dłużej w naszej pamięci.  

Nazwa

Przylaszczki należą do rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Występująca w naszych lasach przylaszczka pospolita nosi łacińskie miano Hepatica nobilis. W ludowym nazewnictwie jest znana jako wątrobowe ziele, wątrobnica lub wątrobnik. Łacińska nazwa rodzaju (Hepatica), wzięła się od kształtu liści – złożonych z trzech klap, podobnie jak z trzech płatów zbudowana jest ludzka wątroba (po łacinie hepar to wątroba). Skojarzenie dodatkowo potęguje czerwonawy kolor spodniej strony liści, który przypomina barwę  surowej wątroby. Przez pewien czas gatunek funkcjonował w polskiej nomenklaturze jako „trojanek”, co również było związane z budową liści. W obrębie rodzaju Hepatica najczęściej wyróżnia się około 7 gatunków, przy czym systematyka podawana przez różnych autorów może być różna. Obok przylaszczki pospolitej inne przykładowe gatunki to : Hepatica transsilvanica, Hepatica asiatica, Hepatica maxima, Hepatica insularis, Hepatica falconeri. Warto wspomnieć, że przez długi czas przylaszczki były włączone do rodzaju zawilec (Anemone). Tak klasyfikował je m.in. Karol Linneusz, a współcześnie część botaników postuluje zasadność powrotu do tamtej systematyki.

Przylaszczka pospolita - kwiat
Przylaszczka pospolita – kwiat

Występowanie

Różne gatunki przylaszczek w warunkach naturalnych można spotkać na terenie trzech kontynentów : Ameryki Północnej, Europy oraz Azji. W Europie najpowszechniej występuje przylaszczka pospolita. Jest ona obecna w szerokim pasie od środkowej części Skandynawii na północy aż po Rumunię oraz północną część Grecji i Hiszpanii na południu. W Azji można ją spotkać na Dalekim Wschodzie, w Korei i Japonii. Gatunek rośnie dziko także w Ameryce Północnej (od Minnesoty do Maine i od północnej Florydy do Alabamy). Przylaszczka transylwańska ma swoją ojczyznę w Rumunii, gatunek Hepatica falconeri w Indiach, Chinach, Pakistanie i Kazachstanie, a gatunki : Hepatica maxima i Hepatica insularis – w Korei Południowej. Przylaszczka pospolita(zgodnie z nazwą) występuje dość powszechnie na terenie niemal całej Polski i jest naszym jedynym rodzimym gatunkiem przylaszczki. Miejscami tworzy bardziej liczne skupiska (np. na Suwalszczyźnie, Wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, na Pomorzu Gdańskim czy na Kujawach), natomiast w innych miejscach występuje nielicznie (Mazowsze czy Podkarpacie). Jej naturalne siedliska to cieniste lasy liściaste i mieszane, skaliste zbocza, zagajniki i zarośla na obrzeżach lasów.

Opis

Przylaszczka pospolita (Hepatica nobilis) jest niewielką byliną kłączową. Osiąga przeważnie około 15 – 20 cm wysokości. Część podziemna to głównie kłącze, okryte na szczycie drobnymi łuskami. Korzenie są nieliczne i mało rozgałęzione. Z kłącza na długich ogonkach wyrastają trójklapowe liście o sercowatej nasadzie a także pędy kwiatowe. Każdy liść posiada skórzastą, całobrzegą blaszkę. Z wierzchu jest jasno- a potem ciemnozielony, a pod spodem czerwono-fioletowy. Drobne (o średnicy do 2 cm) kwiaty wyrastają pojedynczo na owłosionych szypułkach o długości około 10 cm. Ich najbardziej ozdobną częścią są płatki barwy niebieskiej (z odcieniem fioletu) i liczne pręciki oraz słupki ułożone spiralnie w dnie kwiatowym. Pod koroną kwiatową znajdują się 3 podkwiatki, uformowane w pozorny kielich. Owoce przylaszczki pospolitej mają postać drobnych niełupek, z których każda mieści po jednym nasionku. Większość nadziemnej części rośliny zamiera na zimę (liście są częściowo zimozielone, a kłącze jest częścią w pełni zimującą).

Przylaszczka pospolita - liście
Przylaszczka pospolita – liście

Zastosowanie

Przylaszczka pospolita może być uprawiana w charakterze rośliny ozdobnej. Pasuje w szczególności do ogrodów typu leśnego; ładnie prezentuje się w towarzystwie innych małych bylin oraz kwitnących wiosną roślin cebulowych. Oprócz niej w Polsce sadzi się jeszcze przylaszczkę siedmiogrodzką (o bardziej okazałych kwiatach), choć w znacznie mniejszej ilości. Bardziej ambitni miłośnicy przylaszczek próbują uprawiać w swoich ogrodach przylaszczki japońskie. Bo to Japonia właśnie, gdzie w XVIII w. zajęto się uprawą przylaszczek i uzyskiwaniem nowych, zachwycających odmian, stała się mekką dla wielbicieli roślin z rodzaju Hepatica. Przylaszczki japońskie są trudniejsze w hodowli i zdecydowanie bardziej wymagające. Za to cieszą oko całą gamą odmian o różnorodnych barwach i formach kwiatów (np. półpełnych czy pełnych).                                                                                       

Trzeba mieć świadomość, że przylaszczka pospolita jest rośliną trującą. Już roztarcie w palcach jej liści może spowodować podrażnienie skóry, a przyjęcie doustne jakiejkolwiek części prowadzi do zatrucia, które na ogół daje objawy ze strony układu pokarmowego (biegunki – i to często krwawe, wymioty czy ból brzucha). W przypadku spożycia większej ilości przylaszczki może dojść do wystąpienia drgawek, omdlenia, a nawet niewydolności krążeniowo – oddechowej. Zawarte w roślinie związki uszkadzają nerki, co skutkuje białkomoczem i krwiomoczem. Pomimo tego przylaszczka pospolita miała zastosowanie w medycynie ludowej. Z młodych liści (bez ogonków) zbieranych na przełomie kwietnia i maja sporządzano napar stosowany w nieżytach dróg oddechowych, dolegliwościach wątroby i pęcherzyka żółciowego oraz słabo nasilonych krwawieniach wewnętrznych.

Przylaszczka w ogrodzie

Niewielkie, ale pełne uroku kwitnące przylaszczki mogą być ozdobą budzącego się do życia wiosennego ogrodu, dlatego uprawa przylaszczek ma wielu zwolenników. Oczywiście znajdą się także przeciwnicy, którzy uważają, że drobne roślinki są mało widoczne, a efekt jaki daje ich posadzenie jest niewspółmierny do nakładu pracy włożonej w ich pielęgnację. Mimo tych sceptycznych głosów istnieje spora grupa osób, które dały się oczarować tym niezwykle urokliwym maleńkim kwietnym klejnotom. A wybór jest duży : kilka gatunków przylaszczek o interesujących cechach, ich mieszańce, a także piękne odmiany hodowlane o kwiatach w różnych odcieniach barw : niebieskiej, fioletowej, różowej czy wreszcie – przylaszczki o kwiatach białych. Niestety ceny sadzonek w przypadku najbardziej cennych i unikatowych odmian potrafią być dość wysokie. Na szczęście najpopularniejsza u nas przylaszczka pospolita jest niedroga i nie ma zbyt dużych wymagań. Warto pamiętać, że jest to roślina związana siedliskowo z lasem i postarać się zapewnić jej warunki zbliżone do naturalnych tj. miejsce zacienione lub półcieniste i dość wilgotne. Gatunek lubi żyzną, próchniczą, wapienną glebę o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym, wilgotną ale przepuszczalną. Niezbyt dobrze znosi przesadzanie. Kwitnie bardzo wczesną wiosną (w marcu – kwietniu).

Ciekawostki

Kwiaty przylaszczek najchętniej otwierają się w pogodne, słoneczne dni. W czasie deszczu pozostają całkowicie zamknięte. Ze względu na częste przypadki pozyskiwania sadzonek przylaszczki pospolitej ze stanowisk naturalnych i ograniczanie tym samym zasięgu jej występowania podjęto decyzję o objęciu jej w Polsce ochroną prawną częściową (ochrona trwała do roku 2014). Przylaszczka jak na bylinę wykazuje wyjątkową trwałość – roślina może żyć wiele lat – potwierdzono przypadki dożywania kilkudziesięciu czy nawet prawie stu lat. Kwiaty zapylane są przez owady (co nie jest ewenementem w świecie roślinnym), natomiast w rozsiewaniu nasion główną rolę odgrywają mrówki. Zjawisko to nosi nazwę myrmekochorii. Przylaszczka jest przykładem starożytnej filozofii zwanej doktryną podpisów, zgodnie z którą dana cecha rośliny (np. pokrój) miała wskazywać na sposób jej leczniczego wykorzystania. Dlatego z powodu charakterystycznych liści, których wygląd skojarzono z płatami wątroby, przylaszczkę przez długi czas stosowano do leczenia schorzeń tego narządu. 

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.