Psianka słodkogórz

Psianka słodkogórz (Solanum dulcamara)
Psianka słodkogórz (Solanum dulcamara)

Psianka słodkogórz to roślina niepozorna i często uważana za chwast, mająca jednak pewne walory – chociażby szerokie zastosowanie w ziołolecznictwie. W Polsce występuje pospolicie w stanie dzikim – obrasta brzegi zbiorników wodnych i rowów, wzbogaca skład gatunkowy wilgotnych zarośli. Wzrok przyciągają przede wszystkim jej liczne czerwone owoce, ale wrażliwych obserwatorów zachwyci także subtelne piękno jej delikatnych, głęboko fioletowych kwiatów.

Nazwa

Psianka słodkogórz, czyli po łacinie Solanum dulcamara, należy do licznej rodziny psiankowatych (Solanaceae). Jest przedstawicielem rodzaju psianka (Solanum), który obejmuje około 1400 – 1500 gatunków. Należą do niego m.in. ziemniak (Solanum tuberosum), pomidor (Solanum lycopersicum), bakłażan (Solanum melongena) czy psianka czarna (Solanum nigrum). Nazwa gatunkowa wzięła się z połączenia łacińskich słów : dulcis (słodki) i amarus (gorzki) i nawiązuje do smaku owoców. Jej źródło tkwi w powszechnym przekonaniu, iż gorzkie owoce po jakimś czasie stają się słodkie (przy czym niektóre źródła podają, że jest na odwrót – owoce początkowo są słodkie, a potem gorzkie). Pogląd ten jest jednak niepotwierdzony, a wręcz wydaje się niesłuszny. Polska nazwa jest tłumaczeniem łacińskiej. W mowie potocznej w naszym kraju można się też spotkać z określeniami: psianka czerwona, myszeniec, psinka lub pszonka czerwona. W krajach anglojęzycznych opisywany gatunek nosi zwyczajową nazwę woody nigthshade lub bittersweet nightshade.

Występowanie

Psianka słodkogórz jest gatunkiem pospolitym w obrębie strefy klimatu umiarkowanego. Występuje dziko w niemal całej Europie (wyjątkiem są północne krańce), zachodniej Azji (aż po Indie i Chiny) oraz północnej części Afryki. Poza naturalnymi miejscami występowania jest zadomowiona w wielu miejscach jako gatunek zawleczony – np. w Ameryce Północnej. Rośnie dziko na nizinach i w niższych partiach gór. Jej naturalne siedliska to brzegi wód płynących i stojących, wilgotne lasy i zarośla. Można ją też gdzieniegdzie znaleźć wśród składników roślinności ruderalnej, na torach kolejowych, poboczach dróg, nieużytkach, obrzeżach pól uprawnych, a nawet na śmietniskach. Jest to roślina azotolubna. W Europie oprócz obecności na naturalnych stanowiskach, jest od 1561 r. znana w uprawie. Do Stanów Zjednoczonych trafiła stamtąd prawdopodobnie pod koniec XIX w. jako roślina lecznicza i obecnie jest elementem flory zdziczałej w północnych stanach.

Opis

Psianka słodkogórz jest rośliną wieloletnią (często klasyfikowaną jako półkrzew), o płożącym lub pnącym pokroju (w zależności od obecności lub braku podpory). Wiotkie, ciemnobrązowe lub prawie czarne pędy są puste w środku. Rozrastają się na boki, tworząc splątaną gęstwinę, a ich długość może dochodzić nawet do 2 m. Dolna część pędów z wiekiem drewnieje. Liście są sercowato-jajowatego kształtu, długości 2,5 – 8 cm i szerokości 1,5 – 5 cm, ułożone na łodygach naprzemianlegle. Wykazują wyraźną zmienność w zakresie kształtu – część z nich jest pojedyncza, inne trójklapowane z jedną częścią znacznie większą. Blaszka liściowa jest gładka i całobrzega, zaostrzona na końcu, barwy zielonej. Charakterystycznym organem psianki słodkogórz są kwiaty o ciemnofioletowej barwie. Zrosłopłatkowe dołem, u góry posiadają pięć trójkątnych, zaostrzonych płatków, które wyginają się ku ziemi. Wewnątrz znajdują się zrośnięte pręciki z jaskrawożółtymi pylnikami, które tworzą rodzaj stożka. Całość ma średnicę około 1-1,2 cm. Kwiaty zebrane są w luźne kwiatostany liczące do 20 szt. Psianka słodkogórz kwitnie przez całe lato, w dodatku w sierpniu i we wrześniu kwiaty występują na roślinie równocześnie z owocami, co daje niezwykle malowniczy efekt. Owoce mają postać niewielkich jagód o jajowatym kształcie, które zwisają z pędów zebrane po kilka – kilkanaście w luźne grona. Początkowo zielone, w miarę dojrzewania przybierają barwę pomarańczową, a potem jaskrawo czerwoną. Każdy owoc zawiera kilka żółtobrązowych, spłaszczonych nasion.

Psianka słodkogórz - owoce
Psianka słodkogórz – owoce

Zastosowanie

Gatunek ten zaczyna pomału zdobywać zwolenników jako roślina ozdobna. Podjęto nawet próby uzyskania dekoracyjnych odmian ogrodowych, czego przykładem jest Solanum dulcamara ‘Variegata’ o pstrych liściach. Roślina jest łatwa w uprawie i nie ma żadnych specjalnych wymagań. Lubi wilgoć, jest więc polecana np. do obsadzania brzegów oczek wodnych. Może być również uprawiana w doniczkach. Dekoracyjne są zarówno kwiaty jak i owoce. Psianka słodkogórz jest także rośliną leczniczą, od setek lat wykorzystywaną w medycynie ludowej (obecnie rzadko stosowaną ze względu na trujące właściwości). Cała roślina zawiera toksyczne glikoalkaloidy, dlatego jej spożycie może spowodować wymioty, splątanie i drgawki, a w skrajnych przypadkach nawet poważniejsze konsekwencje. Do zatruć dochodzi raczej sporadycznie, bo choć owoce wyglądają kusząco, to jednak ich gorzki smak jest zdecydowanie zniechęcający. Surowcem leczniczym są wierzchołki pędów (pozyskiwane w okresie kwitnienia) oraz w pełni dojrzałe owoce. Stwierdzono w nich obecność glikoalkaloidów (m. in. soladulcyny i tomatydyny), glikozydów (dulkamaryna, dulkaryna), saponin, śluzów, garbników i soli mineralnych. Surowce wykazują działanie rozkurczowe, moczopędne, żółciopędne, przeciwreumatyczne, antyseptyczne, przeciwpasożytnicze i przeczyszczające. Odwar z ziela stosowano w chorobach wątroby, biegunce i migrenie, a odwar z owoców w padaczce. Zewnętrznie wyciągi z psianki słodkogórz używane były do przemywań w chorobach skóry : trądziku, brodawkach oraz różnego typu wysypkach i wypryskach.

Psianka słodkogórz
Psianka słodkogórz

Ciekawostki

Owoce psianki słodkogórz, choć nie mogą być spożywane przez ludzi, są jednak pokarmem dla zwierząt : ptaków np. bażantów, kardynałów czy niektórych kaczek oraz ssaków, takich jak szopy, skunksy czy myszy. Dawna medycyna ludowa zalecała praktykę polegającą na wykonaniu wlewu doodbytniczego z mocnego naparu z ziela psianki, jako sposobu na pozbycie się robaków jelitowych. Psianka słodkogórz jest gatunkiem nielubianym przez rolników, albowiem może być źródłem patogenów roślinnych, m. in. z gatunku Ralstonia solanacearum i Phytophthora intestans, powodujących zgniliznę ziemniaków. Do przeniesienia zakażenia może dojść na przykład jeśli zarażone psianki rosną nad brzegami wód wykorzystywanych do nawadniania pól. Problem nie jest jednak zbyt powszechny i często wyolbrzymiany. Warto wiedzieć, że w naturze można spotkać (choć jest to rzadkością) psiankę słodkogórz o białych kwiatach.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.