Rącznik pospolity

Rącznik pospolity (Ricinus communis)
Rącznik pospolity (Ricinus communis)

Rącznik pospolity to roślina o niezwykle silnych właściwościach trujących. Spożycie już kilku jego nasion wywołuje groźne zatrucie, a kilkunastu oznacza pewną śmierć. W przypadku dzieci zgon następuje już po spożyciu 2-3 nasion. Choć jest to roślina ogromnie niebezpieczna, często spotykamy ją w naszym otoczeniu. Rącznik cieszy się bowiem powodzeniem jako roślina ozdobna, uprawiana w ogródkach. Jest także źródłem tzw. oleju rycynowego – powszechnie stosowanego w lecznictwie w charakterze środka przeczyszczającego.

Nazwa

Rącznik pospolity należy do rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Jego łacińska nazwa to Ricinus communis. Po raz pierwszy w charakterze naukowym nazwę tą zastosował Karol Linneusz. W polskiej nomenklaturze gatunek znany jest nie tylko jako rącznik pospolity (nazwa wzięła się od dłoniastego kształtu liści) ale także jako kleszczowina pospolita (nasiona pod względem barwy i kształtu przypominają napasionego krwią kleszcza). Warto wspomnieć, że w języku łacińskim słowo ricinus także oznacza kleszcza. Gatunek bywa u nas potocznie nazywany kasztanowcem jednorocznym, rycynusem (spolszczona nazwa łacińska) lub rycynowcem. W średniowiecznej Europie przez jakiś czas funkcjonowało określenie Palma Christi (czyli dłoń Chrystusa), nawiązujące do kształtu liści – kojarzących się z otwartą ręką.

Występowanie

Roślina naturalnie występuje na obszarach położonych w strefie klimatu tropikalnego. Jej ojczyzna to Afryka Wschodnia i Północna oraz prawdopodobnie niektóre części Bliskiego Wschodu, Indie i Indochiny. Stamtąd rozprzestrzeniła się na inne części świata, także te należące do strefy klimatycznej podzwrotnikowej. W wielu miejscach rącznik jest uprawiany – na największą skalę w Chinach, Indiach i północnej części Afryki (np. Egipcie). Gatunek dotarł także do Europy, gdzie funkcjonuje przede wszystkim jako roślina ozdobna. Największe europejskie pola uprawne znajdują się w Hiszpanii, we Włoszech i we Francji. W Polsce rącznik pospolity jest sadzony głównie w prywatnych ogródkach, rzadziej na skwerach i miejskich klombach (jako roślina silnie trująca nie powinien rosnąć „bez kontroli” i być dostępny dla dzieci).

Rącznik pospolity - dojrzewające owoce
Rącznik pospolity – dojrzewające owoce

Opis

Dziko rosnące rączniki pospolite (na swoich naturalnych stanowiskach) są roślinami wieloletnimi o pokroju krzewu lub niewielkiego drzewa (do 5-8 m wysokości). Na południu Europy zimuje jedynie korzeń rącznika, natomiast w naszych warunkach rośliny w ogóle nie są w stanie przetrwać zimy i z tego względu uprawiane są jako jednoroczne. Gatunek wykształca u nas krótki, ale mocny i rozgałęziony korzeń oraz sztywną łodygę o długości 1-1,5 m, która z czasem częściowo drewnieje. Młode odgałęzienia i ogonki liściowe mogą mieć różny kolor w zależności od podgatunku czy odmiany np. purpurowy, czerwony bądź zielony, czasem z lekko niebieskawym odcieniem. Liście są duże, dłoniastodzielne (posiadają 7 i więcej klap), osadzone skrętolegle na łodydze na długich ogonkach. W tropikach, u dziko rosnących okazów pojedynczy liść może mieć nawet 1 m średnicy. Rącznik pospolity jest rośliną rozdzielnopłciową, jednopienną. Kwiatostany mają formę gron, w obrębie których znajdują się kwiaty męskie (na dole) i żeńskie (u góry). Kwitnienie trwa od lipca do września. Zapylenie dokonuje się z udziałem wiatru. Kwiaty męskie mają zredukowany 5-częściowy okwiat i rozgałęzione pręciki, a kwiaty żeńskie posiadają 3-krotny słupek o 3 rozwidlonych znamionach i okwiat 2-5-częściowy. Owocem jest torebka pokryta brodawkowatymi kolcami, zbudowana z trzech komór. Wewnątrz każdej z nich znajduje się jedno gładkie, błyszczące, jasnobrązowe nasiono pokryte nieregularnym, mozaikowatym wzorem. Długość pojedynczego nasienia dochodzi do około 2 cm.

Rącznik pospolity
Rącznik pospolity

Piękny i niebezpieczny
Rącznik należy do najbardziej toksycznych roślin na świecie. Trujące właściwości mają wszystkie części rośliny, jednak najbardziej niebezpieczne są nasiona. Zawierają one toksalbuminę – rycynę, która poraża ośrodki : oddechowy i naczynioruchowy. Działa ponadto silnie drażniąco na przewód pokarmowy, dlatego pierwszymi objawami zatrucia są wymioty i biegunka będące skutkiem ostrego, nieżytowego zapalenia żołądka i jelit. Toksyna krążąca z krwią wpływa negatywnie na pracę serca, osłabia organizm i doprowadza do śpiączki. Rycyna w czystej postaci działa zabójczo już w dawce 0,003-0,005 mg na kilogram masy ciała (!). Drugim toksycznym związkiem obecnym w rączniku jest alkaloid rycynina. Olej rycynowy zostaje pozbawiony toksyn w trakcie specjalnego procesu otrzymywania – rycyna ani rycynina jako substancje nierozpuszczalne w tłuszczach nie przedostają się do oleju, lecz pozostają w wytłokach.

Zastosowanie

Rącznik i jego właściwości są znane ludziom od wielu wieków. Wykorzystywali go już starożytni Grecy i Rzymianie, którzy potrafili wytłaczać z niego olej. Współcześnie najważniejsze są dwa główne kierunki jego zastosowania. Po pierwsze rącznik jest ceniony jako roślina ozdobna. Dekoracyjne są jego liście, kwiaty i owoce. Egzotyczny wygląd i wyrazista barwa liści oraz pędów i owoców czyni z rącznika intrygujący element ogrodu. Roślina dobrze prezentuje się jako soliter, ponieważ jest dość okazała, a rozrastając się tworzy luźną formę nieregularnego kształtu. Dla celów ozdobnych wyhodowano kilka odmian; znane są też podgatunki rącznika pospolitego – roślina wykazuje więc interesującą różnorodność. Drugim kierunkiem jest branża farmaceutyczna i kosmetyczna. Nasiona rącznika są źródłem oleju nazywanego rycynowym (Oleum Ricini). Jest to surowiec leczniczy stosowany doustnie, mający właściwości przeczyszczające, które wynikają z jego działania drażniącego na błonę śluzową jelita. Wykorzystuje się go także w preparatach zewnętrznych np. maściach łagodzących stany zapalne skóry. W kosmetyce olej rącznikowy ma zastosowanie jako składnik kremów do pielęgnacji cery suchej oraz preparatów nabłyszczających. Na skalę przemysłową olej otrzymywany z nasion rącznika wykorzystywany jest jako smar w różnego typu maszynach, samolotach i okrętach.

Rącznik pospolity - liść
Rącznik pospolity – liść

Ciekawostki

Zawartość alkaloidu rycyniny jest w danym egzemplarzu rącznika zmienna i wzrasta w miarę rozwoju rośliny. Największą jego ilość stwierdza się w młodej, około 20-dniowej roślinie. Rącznik jest bardzo toksyczny nie tylko dla ludzi, ale także dla zwierząt, przy czy wrażliwość poszczególnych gatunków jest zróżnicowana. Wytłoki nasion, pozostałe po procesie otrzymywania oleju są wykorzystywane jako wartościowy nawóz, który jednak trzeba dokładnie zaorać, aby uniknąć przypadkowych zatruć wśród zwierząt gospodarskich. Olejek rycynowy to domowy sposób na piękne rzęsy. Systematycznie nakładany szczoteczką na rzęsy wzmacnia je i zagęszcza. Ogrodnicy zalecają sadzenie rącznika jako naturalnego odstraszacza dla kretów i nornic.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.