Skrzyp polny

Skrzyp polny (Equisetum arvense)

Charakterystyczną cechą skrzypów jest duża zawartość krzemionki w tkankach. Jej obecność sprawia, że rośliny „skrzypią” przy zgniataniu ich pędów. Ta właściwość w połączeniu ze specyficznym wyglądem sprawia, że rośliny z tego rodzaju są łatwo rozpoznawalne. A jednym z najbardziej znanych gatunków jest skrzyp polny. Jest to bardzo cenna, znana od dawna roślina lecznicza, a przy tym pospolity chwast, często obecny na polach i łąkach.

Nazwa

Skrzyp polny (po łacinie Equisetum arvense) jest najbardziej znanym przedstawicielem liczącego 16 gatunków rodzaju skrzyp (Equisetum). Naukową nazwę wspomniany gatunek zawdzięcza Karolowi Linneuszowi, który opisał go w swym dziele Species plantarum. Rodzaj należy do rodziny skrzypowatych (Equisetaceae), która jest częścią grupy paprotników zarodnikowych. W Polsce zwyczajowe określenia dla skrzypu polnego to : choszczka, chrząstka, chwoszcz, chwoszczka, jedlina, jodełka, krzemionka, koci ogon, kostka, krzemiak, przestrach, przęślica, skrzypulka, sprzeczka czy świńskie orzechy. Polska nazwa skrzypu nawiązuje do dźwięku, jaki wydają zielone pędy podczas zgniatania (wydaje się wówczas, że roślina „skrzypi”). Zjawisko to wynika z dużej zawartości krzemionki w tkankach skrzypu.

Występowanie

Ojczyzną skrzypu polnego jest Europa. Na tym kontynencie gatunek występuje w największej ilości. Można go także spotkać w Azji i Ameryce Północnej, a miejscami również w północnej części Afryki. Skrzyp polny jest gatunkiem wytrzymałym i mrozoodpornym, dlatego dobrze się czuje w strefie klimatycznej umiarkowanej. Często rośnie na polach (zgodnie z nazwą), ugorach, w niewysokich zaroślach, na skrajach dróg i obrzeżach lasów oraz w rowach. W Polsce jest to najpospolitszy gatunek skrzypu i zarazem niepożądany chwast. Szczególnie niemile widziany jest na polach uprawnych, jest bowiem trujący dla zwierząt gospodarskich (w szczególności świń i koni). Spożycie dużej ilości skrzypu polnego może się nawet stać przyczyną ich śmierci, dlatego roślina nie powinna zanieczyszczać przeznaczonej dla nich paszy.

Opis

Skrzyp polny jest byliną osiągającą do 40 cm wysokości. Pod powierzchnią ziemi wykształca czarne rozłogi, z których na wiosnę wyrastają żółto – brunatne pędy zarodnikowe. Są one pojedyncze, nierozgałęzione i prosto wzniesione. Na ich szczycie znajduje się kłos zarodnionośny (długości 1,5 – 3cm). Zarodniki, które się z niego wysypują mają kulisty kształt i średnicę około 50 mikrometrów. Zaopatrzone są w 4 długie, wstęgowate wyrostki. Pęd ten osiąga maksymalnie 30 cm, a jego żywotność jest krótka. Po rozsianiu zarodników pęd zamiera i usycha, a w jego miejsce wyrasta (już latem) pęd płonny. Budowa letniego pędu także jest dość charakterystyczna. Tworzy go pusta w środku, sztywna i szorstka zielona łodyga, która rozgałęzia się okółkowo na 10 – 12 bocznych pędów. Liście są bardzo małe i niepozorne (wyglądają jak drobne czarne ząbki z białymi brzegami). Wyrastają w okółku wokół węzłów. Pędy boczne (często mylnie brane za liście) są dość kruche.

Skrzyp polny – kłos zarodnikowy

Zastosowanie

Skrzyp polny ma zastosowanie przede wszystkim w ziołolecznictwie i kosmetyce. Surowcem zielarskim są górne części rozgałęzionych pędów płonnych (czyli ziele skrzypu Herba Equiseti). Pozyskuje się je ze stanu naturalnego od lipca do września. Surowiec jest bogaty w sole mineralne i krzemionkę, ale nie tylko. Zawiera również flawonoidy (m.in. ekwizetrynę, izokwercytrynę), alkaloidy, fitosterole, glikozydy, saponiny (np. ekwizetoninę), żywice i witaminy. Otrzymywane z niego preparaty wykazują działanie : moczopędne, przeciwzapalne, bakteriobójcze i rozkurczowe. Dzięki temu skrzyp polny znalazł zastosowanie w leczeniu chorób nerek i pęcherza moczowego oraz kamicy nerkowej. Ziele skrzypu wykazuje także działanie odtruwające, ściągające, przeciwkrwotoczne, przeciwreumatyczne, wzmacniające i metaboliczne. Odwar z surowca jest tradycyjnie stosowany w miażdżycy, chorobach reumatycznych, obrzękach w przebiegu niewydolności nerek i serca, w łuszczycy, zaburzeniach przemiany materii, otyłości, chorobach serca czy skazie moczanowej. Trzeba jednak mieć na uwadze, że długotrwałe przyjmowanie doustnych preparatów skrzypu wymaga suplementacji witaminą B1, której poziom ulega obniżeniu.

Skrzyp polny można stosować także zewnętrznie. W tym celu sporządza się papkę z ziela, która służy do okładów w chorobach reumatycznych, nerwobólach i urazach kostno – stawowych (np. zwichnięciach). Kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela działają korzystnie na skórę – ułatwiają odnowę tkanki łącznej, ujędrniają skórę i zamykają pory. Działają oczyszczająco, usuwają plamy, regenerują. Nadają się z powodzeniem do pielęgnacji tzw. trudnej cery. Dzięki tym właściwościom skrzyp polny znalazł zastosowanie w kosmetyce jako dodatek do produktów pielęgnujących skórę – kremów, szamponów, toników, maseczek i balsamów do ciała. Odwar z ziela zastosowany zewnętrznie tamuje krwawienia, wspomaga leczenie niewielkich dermatoz oraz oparzeń i odleżyn.

Ciekawostki

Jak podają źródła – z zarodników skrzypu polnego można przyrządzić smaczną zupę. Jest to z już jednak na tyle zapomniana praktyka, że trudno doszukać się konkretnego przepisu… Kłącze skrzypu polnego jest zaopatrzone w specjalne bulwy służące magazynowaniu substancji odżywczych. Dzięki nim jest możliwe wykształcenie wiosennego pędu zarodniowego, którego tkanki są pozbawione chlorofilu (nie zachodzi w nich fotosynteza). W Polsce występuje kilka innych gatunków skrzypu (m.in. skrzyp błotny, skrzyp leśny czy skrzyp olbrzymi). Są one bardzo podobne do skrzypu polnego, jednak nie mają właściwości leczniczych, dlatego trzeba mieć na uwadze, że samodzielne pozyskiwanie ziela skrzypu wymaga wprawy w rozpoznawaniu poszczególnych gatunków.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.