Słonecznik zwyczajny

Słonecznik zwyczajny (Helianthus annus)

Słoneczniki nie bez powodu szczycą się swoją nazwą. Ich złocistożółte kwiaty swoją barwą i kształtem przywodzą na myśl naszą najbliższą gwiazdę. Dodatkowo zaobserwowano, że młode okazy zwracają swe kwiaty w kierunku Słońca. Często uprawiany w Polsce słonecznik zwyczajny to bardzo pożyteczny gatunek. Jest nie tylko znaną od wieków rośliną jadalną i ozdobną, ale także leczniczą.

Nazwa

Najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju słonecznik (po łac. Helianthus) jest słonecznik zwyczajny (Helianthus annus) nazywany także słonecznikiem ogrodowym lub słonecznikiem uprawnym. Z innych gatunków warto wymienić np. słonecznik bulwiasty (Helianthus tuberosus) czy słonecznik późny Helianthus serotinus (gatunek ozdobny, często sadzony w ogrodach). Cały rodzaj słonecznik liczy około 70 taksonów i jest częścią dużej rodziny astrowatych (Asteraceae), dawniej znanej jako złożone (Compositae). Nazwa łacińska rodzaju pochodzi od greckich słów : Helios czyli Słońce oraz anthos (kwiat). Człon gatunkowy nazwy (annus) oznacza „roczny” w odniesieniu do długości życia rośliny. Autorem nazwy jest Karol Linneusz.

Występowanie

Ojczyzną większości gatunków słoneczników jest Ameryka Północna. Stamtąd pochodzi także słonecznik zwyczajny (na podstawie badań stwierdzono, że był on uprawiana przez rdzennych mieszkańców kontynentu jeszcze przed naszą erą). Jego ojczyzną są tereny dzisiejszej zachodniej części USA, Kanady i północnej części Meksyku. Do Europy słonecznik zwyczajny został przywieziony w XVI w. Obecnie jest uprawiany w wielu krajach świata jako roślina użytkowa (źródło nasion i oleju) oraz ozdobna (np. w postaci licznych efektownych odmian). W Polsce jest to gatunek chętnie uprawiany, i to zarówno na małą skalę (w ogródkach), jak i dużą, przemysłową (na polach). 

Słonecznik

Opis

Słonecznik zwyczajny jest okazałą rośliną jednoroczną. Osiąga do 2,5 m wysokości. Wykształca pojedynczą, prosto wzniesioną, szorstko owłosioną, zieloną łodygę. U starszych okazów staje się ona gruba, sztywna i pusta w środku. Wyrastają z niej naprzemiennie duże, sercowate liście o wyraźnym unerwieniu. Blaszka liściowa jest jasnozielona, szorstka, brzegiem piłkowana. Koszyczki kwiatowe słonecznika zwyczajnego są bardzo duże (mają nawet do 50 cm średnicy) i efektowne. Za młodu wznoszą się ku górze na szczytach łodyg, a gdy są starsze zwieszają się pod swoim ciężarem. Budowa koszyczka jest typowa dla roślin z rodziny astrowatych. Brzegiem wyrastają jasnożółte kwiaty języczkowate, a w części środkowej brunatne kwiaty rurkowate. Słonecznik zwyczajny kwitnie przez długi okres czasu, bo od czerwca aż do września. Kwiaty przyciągają owady (pszczoły, trzmiele), które dokonują zapylenia. W jego wyniku zawiązują się liczne owoce w formie odwrotnie jajowatych niełupek. Są one jadalne, bogate w wartościowy olej. W trakcie dojrzewania kwiaty języczkowe więdną i opadają. Owoce dojrzewają późnym latem i jesienią.

Zastosowanie

Słonecznik zwyczajny jest cenną rośliną oleistą oraz źródłem jadalnych nasion. Z tego powodu jest uprawiany w wielu krajach świata (w tym również na skalę przemysłową). Warto wspomnieć, że w uprawie na ogół mamy do czynienia z hybrydami, które wykazują więcej pożądanych cech niż gatunek macierzysty. Olej słonecznikowy jest ceniony w kuchni (chociażby ze względu na przyjemny smak), a nasiona słonecznika są bogate w błonnik, witaminy (np. rozpuszczalne w tłuszczach A, E i D, ale także te z grupy B) i cenne pierwiastki – żelazo, cynk, wapń, magnez, selen, sód czy potas. Ich obecność w diecie przyczynia się do obniżenia poziomu cholesterolu we krwi. Nasiona słonecznika mogą być spożywane bezpośrednio i samodzielnie, są też często składnikiem różnego rodzaju posypek do pieczywa, mieszanek bakalii lub dodatkiem do wypieków, sałatek i deserów. Można je przechowywać przez dłuższy czas w stanie wysuszonym.

Słonecznik zwyczajny jest także znaną od wieków rośliną leczniczą. Surowcem zielarskim są żółte, brzeżne kwiaty koszyczka, które zbiera się od lipca do września oraz tarcze – zrywane przed dojrzewaniem owoców. Gatunek jest bogaty w takie substancje jak : saponozydy trójterpenowe (m.in. heliantozydy), alkohole trójterpenowe, karotenoidy, cholina, gorycze, nienasycone kwasy tłuszczowe, lecytyna, garbniki, witaminy, sole mineralne, woski czy fosfolipidy i wykazuje działanie : przeciwgorączkowe i przeciwzapalne. Preparaty ze słonecznika zastosowana wewnętrznie pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i trawienie, a zastosowane zewnętrznie regenerują skórę i przyspieszają gojenie.

W medycynie tradycyjnej najczęściej wykorzystuje się napar wodny lub wyciąg alkoholowy z kwiatów słonecznika. Są one stosowane w nieżytach błon śluzowych przewodu pokarmowego, niestrawności i braku apetytu, a także chorobach przebiegających z podwyższoną temperaturą ciała. Do użytku zewnętrznego sporządza się przymoczki nasączone naparem z kwiatów, które są pomocne w leczeniu krwawych wybroczyn podskórnych, stłuczeń i siniaków, stanach zapalnych skóry oraz drobnych uszkodzeniach naskórka. Dobroczynny wpływ na skórę mają także kąpiele z dodatkiem odwaru otrzymanego z niedojrzałych tarcz słonecznika. Stosuje się je w stanach zapalnych skóry (zwłaszcza z towarzyszącym świądem), trądziku, owrzodzeniach, stłuczeniach, żylakach odbytu i krwiakach podskórnych.

Słonecznik zwyczajny to także interesująca i mało wymagająca roślina ozdobna. Urodę jego kwiatów docenili ogrodnicy, co zaowocowało powstaniem szeregu odmian ozdobnych tego gatunku, chętnie sadzonych w ogrodach. Słoneczniki (zwłaszcza rosnące w grupie) są bardzo efektowne i optycznie „rozświetlają” miejsce w którym rosną, a widok wielkich pól kwitnących słoneczników jest po prostu niezapomniany. Wśród ogrodników popularnością cieszą się głównie odmiany o pełnych kwiatach oraz odmiany karłowe, dla których najłatwiej wygospodarować miejsce w niewielkim ogródku. Bardzo oryginalnie wyglądają odmiany o kwiatach pomarańczowych, brązowych i czerwonych. Słoneczniki są jedynymi z najokazalszych i najbardziej efektownych kwiatów ciętych.

Słonecznik – kwiat

Ciekawostki

Choć pestki słonecznika są bardzo zdrowe, nie należy przesadzać z ich ilością w diecie. Duża zawartość tłuszczów powoduje, że jest to pokarm wysokokaloryczny (100g łuskanego słonecznika to źródło prawie 600 kcal). Słonecznik zwyczajny jest cenną rośliną miododajną. Okazy słonecznika zwyczajnego rosnące w naturze mają zazwyczaj co najmniej kilka główek kwiatowych, natomiast w uprawie najczęściej zawiązuje się jedna, duża główka. Kwiaty środkowe tworzą spirale, których ułożenie da się opisać za pomocą wzoru matematycznego. Dzięki temu po zapyleniu powstają owoce, które są optymalnie upakowane w główce. Słonecznik jest kwiatowym symbolem amerykańskiego stanu Kansas i narodowym kwiatem na Ukrainie. Owoce słonecznika są chętnie zjadane przez ptaki, dla których są cennym źródłem składników odżywczych.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.