Stopowiec

Mało znane i egzotyczne stopowce mogą stać się atrakcją naszego ogrodu, szczególnie jeśli dysponujemy miejscem zacienionym, z glebą o sporej wilgotności. Oryginalnie wyglądające liście i wdzięczne kwiaty mogą stanowić ozdobę w miejscach, w których inne rośliny odczuwałyby dotkliwie brak słońca. Warto poszerzyć wiedzę na temat tych roślin – ich naturalnych siedlisk, skomplikowanego nazewnictwa i interesujących właściwości.

Nazwa

Stopowce, nazywane także niekiedy stopkowcami należą do rodziny berberysowatych (Berberidaceae). Po raz pierwszy zostały opisane przez Linneusza w 1753 r. Łacińska nazwa rodzajowa (Podophyllum) wywodzi się prawdopodobnie z języka greckiego, od wyrazów podos (stopa) i phylo (liść). Zarówno łacińska, jak i polska nazwa odzwierciedlają skojarzenie charakterystycznego kształtu liści tych roślin ze stopą. W obrębie opisywanego rodzaju jest sporo niejasności w kwestii nomenklatury. Przyczynił się do tego Robert E. Woodson, który w 1928 r. z rodzaju stopowiec (Podophyllum), wydzielił gatunki o pochodzeniu azjatyckim (wywodzące się z Chin i Indochin) i stworzył z nich odrębny takson o nazwie Dysosma, do którego zaliczanych jest (według różnych źródeł) od 7 do 13 gatunków. Nie wszyscy botanicy zgadzają się z tym podziałem, dlatego np. Dysosma pleiantha funkcjonuje także jako Podophyllum pleianthum (ale też jako Dysosma chengii bądź Dysosma hispida), a Dysosma versipellis jako Podophyllum versipelle. Część gatunków stopowców posiada co najmniej dwa synonimy nazwy naukowej np. stopowiec himalajski jest znany jako Podophyllum hexandrum lub Podophyllum emodi, co wprowadza dodatkowe zamieszanie w kwestii nazewnictwa. Ponadto gatunek ten w 1979 r. przeniesiono do odrębnego, monotypowego rodzaju Sinopodophyllum, stąd znany jest on także jako Sinopodophyllum hexandrum.

Dysosoma pleiantha
Dysosma pleiantha

Występowanie

Różne gatunki stopowców pochodzą z różnych miejsc na świecie. Stopowiec himalajski (Podophyllum hexandrum) występuje naturalnie w Azji, głównie w Himalajach, wyłącznie na wysokościach powyżej 1000 m n.p.m. (aż do 3500 metrów n.p.m.). Można go spotkać na wilgotnych łąkach i na skrajach lasów, w półcieniu lub w cieniu, na bogatych w próchnicę glebach.  Stopowiec tarczowaty (Podophyllum peltatum) posiada naturalne stanowiska w północno-wschodniej części Ameryki Północnej. Jego zasadniczymi siedliskami są lasy liściaste, zacienione nieużytki i przydroża oraz brzegi wód płynących. Dysosma delavayi pochodzi z południowo-zachodnich Chin (regiony : Guizhou, Sichuan, Yunnan, Shaanxi). Gatunek ten często występuje w pobliżu leśnych strumieni, preferuje bowiem miejsca o stałej, wysokiej wilgotności. Dysosma pleiantha pochodzi z Chin i Tybetu. Rośnie na stanowiskach półcienistych i wilgotnych na wysokości 400-1600 m n.p.m., w lasach i na trawiastych zboczach oraz nad brzegami strumieni. Można ją spotkać w prowincjach : Anhui, Fujian, Guangdong, Guangxi, Henan, Hubei, Hunan, Jiangxi, Syczuan, Tajwan, Zhejiang. Podophyllum versipelle również naturalnie występuje w Chinach.

Opis

Stopowiec himalajski jest byliną o wysokości dochodzącej do około 50 cm. Posiada podziemne kłącze, z którego wyrastają długie, zielone pędy z niewielką liczbą liści (zazwyczaj 2-3). Każdy liść jest złożony z trzech lub pięciu części, a jego średnica może dochodzić nawet do 30 cm. Wyrastające wiosną liście przypominają wyglądem złożoną parasolkę i odznaczają się brązowo-zielonym marmurkowym wzorem. Z czasem barwa liścia staje się jednolicie zielona. Stopowiec himalajski kwitnie na wiosnę. Kwiat ma od 6 do 9 białych lub różowych płatków i jest bardzo nietrwały. Owocem jest owalna jagoda, która w trakcie dojrzewania zmienia kolor z zielonego na czerwony. Dysosma pleiantha jest niewysoką byliną o grubym kłączu, z którego wyrastają pojedyncze, nierozgałęzione pędy otoczone u nasady dużymi łuskami. Liście są zielone, płaskie, tarczowatego kształtu, podzielone na części (od trzech do dziewięciu) lub klapowane. Kwiaty są koloru ciemnoczerwonego i zwisają pod liśćmi na niezbyt długich szypułkach. Jedna roślina wytwarza ich od kilku do kilkunastu. Każdy kwiat jest zbudowany z sześciu płatków i sześciu działek kielicha. Owocem jest czerwona jagoda zawierająca liczne nasiona.

Dysosoma pleiantha - liść
Dysosma pleiantha – liść

Zastosowanie

Stopowce są stosunkowo mało znane w Polsce. Jednak zdarza się, że są sadzone w charakterze roślin ozdobnych i to nie tylko w ogrodach botanicznych, ale także coraz częściej w prywatnej hodowli. Wbrew pozorom nie są to rośliny bardzo wymagające, trzeba jednak pamiętać o zapewnieniu im warunków maksymalnie zbliżonych do naturalnych, co w praktyce sprowadza się do wilgotnego i zacienionego stanowiska oraz zasobnej w składniki odżywcze gleby (najlepiej o kwaśnym odczynie). Generalnie stopowce są roślinami trującymi, jednak Dysosma pleiantha (znana w swojej ojczyźnie jako Ba Jiao Lian) jest od tysięcy lat stosowana na Tajwanie w tradycyjnej, chińskiej medycynie ziołowej w trądziku, bolesnym miesiączkowaniu, ogólnym osłabieniu, chorobach wenerycznych, guzach czy też do niwelowania skutków ukąszenia przez węża. Z kolei rdzenni Amerykanie często używali wyciągów z korzenia rosnącego w północnej Ameryce gatunku – stopowca tarczowatego – jako środka przeczyszczającego. Trujące właściwości roślin z rodzaju Podophyllum najpewniej wynikają z obecności w ich (niedojrzałych) owocach, liściach, łodygach oraz korzeniach podofilotoksyny, która wykazuje hepato- i neurotoksyczność. Obecnie w medycynie zachodniej wyciągi ze stopowców stosuje się miejscowo do niszczenia brodawek, a uzyskane drogą doświadczalną półsyntetyczne pochodne podofilotoksyny (etopozyd i tenipozyd) są stosowane jako leki przeciwnowotworowe.

Dysosoma pleiantha - kwiaty
Dysosma pleiantha – kwiaty

Ciekawostki

Stopowce (i dysosmy) są obecnie coraz rzadziej spotykane w swoich naturalnych środowiskach. Cztery gatunki wymienione są w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN). Są to: Dysosma aurantiocaulis, Dysosma tsayuensis, Dysosma veitchii i Dysosma versipellis. Ba Jiao Lian jest na piątym miejscu wśród leków ziołowych stosowanych na Tajwanie, które są najczęstszą przyczyną zatruć. Przeprowadzone badania, które potwierdzają toksyczność Dysosma pleiantha nie spowodowały zakazu używania tej rośliny w tradycyjnej medycynie. Problem stanowią niejednoznaczne objawy zatrucia (nudności, biegunka, wymioty, a następnie śpiączka, podwyższona temperatura ciała i neuropatia czuciowo-ruchowa), które często utrudniają prawidłowe rozpoznanie i utrudniają skuteczną pomoc.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.