Szarłat

Szarłat zwisły (Amaranthus caudatus)
Szarłat zwisły (Amaranthus caudatus)

Szarłat to niezwykle interesująca roślina. Choć poznano go i doceniono już w starożytności, na długi czas został zapomniany, tkwiąc „w cieniu” innych roślin uprawnych. Ponownego odkrycia doczekał się dopiero w latach 70-tych XX w. Współcześnie produktów z jego nasion nie brakuje w sklepach ze zdrową żywnością, są one bowiem skarbnicą cennych składników odżywczych. Coraz częściej można je także spotkać w marketach i większych sklepach. Warto docenić szarłat – wartościowy składnik diety, i to nie tylko dla wegetarian czy osób będących na diecie bezglutenowej.

Nazwa

Łacińska nazwa rodzajowa szarłatu (Amaranthus) pochodzi od greckiego wyrazu amárantos, który można przetłumaczyć jako „niewiędnący”. Polska nazwa szarłat wzięła się od szkarłatnej, intensywnej barwy kwiatostanów. Powszechne jest także posługiwanie się spolszczoną wersją nazwy łacińskiej (amarantus). Rodzaj szarłat liczy (według różnych klasyfikacji) od 50 do nawet 100 gatunków i należy do rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae). W Polsce do najczęściej spotykanych w uprawie należą : szarłat zwisły, zwany także ogrodowym (Amaranthus caudatus), szarłat trójbarwny (Amaranthus tricolor) i szarłat wiechowaty czyli (inaczej) wyniosły (Amaranthus paniculatus). W ogrodnictwie popularne są liczne odmiany ozdobne amarantusów.

Występowanie

Ojczyzną szarłatów są tropikalne i subtropikalne tereny Afryki, Ameryki i Azji. Najbardziej znany u nas gatunek – szarłat zwisły nie posiada już żadnych naturalnych stanowisk. Pochodzi prawdopodobnie z Ameryki Środkowej i Południowej. Do Europy przywędrował na przełomie XVI i XVII w. i rozprzestrzenił się jako roślina ozdobna. Obecnie można go spotkać w wielu miejscach świata – w Europie, obu Amerykach oraz części kontynentów : afrykańskiego (np. w Mozambiku, Nigerii) i azjatyckiego (w Indiach czy Nepalu), gdzie występuje w charakterze rośliny uprawnej – ozdobnej i użytkowej. W uprawie spotyka się co najmniej kilka gatunków szarłatów, jednak większość roślin z tego rodzaju to dziko rosnące chwasty (np. szarłat szorstki). Szarłaty możemy spotkać także w Polsce – na szerszą skalę uprawia się Amaranthus caudatus (głównie na polach Lubelszczyzny).

Opis

Gatunki należące do rodzaju Amaranthus to rośliny jednoroczne. Mogą osiągać różną wysokość, maksymalnie do około 3 m. Najbardziej znany w Polsce szarłat zwisły (Amaranthus caudatus) ma zwykle od 60 do 150 cm wysokości i posiada dość sztywne, rozgałęzione łodygi czerwonawej barwy. Jego jajowate liście osadzone są na łodygach skrętolegle, na długich ogonkach. Mają barwę zieloną lub purpurową. Kwiaty są drobne i niepozorne, pozbawione płatków korony. Tworzą jednak efektowne, gęste kwiatostany w formie kłosów, zebranych w luźno zwisające wiechy, u podstawy których wyrastają lancetowate przylistki. Przeważnie mają głęboką, intensywnie różowo-fioletową barwę, ale istnieją także odmiany o kwiatach w kolorze biało-zielonym czy purpurowym. Roślina kwitnie od połowy lipca aż do września. Owoc to kulista torebeczka, długości 1,5 – 2,5 mm, mieszcząca jedno brązowe lub kremowobiałe nasiono. Szarłat trójbarwny (Amaranthus tricolor) jest ozdobny przede wszystkim z powodu niezwykłych liści, które mogą mienić się kilkoma kolorami np. żółtym, czerwonym i różowym. Szarłat wiechowaty (Amaranthus paniculatus) jest podobny do szarłatu zwisłego, z tym że jego kwiatostany są wzniesione pionowo ku górze.

Szarłat zwisły - kwiatostan
Szarłat zwisły – kwiatostan

Zastosowanie

Amarantusy należą do najstarszych znanych roślin uprawnych. Wiadomo, że nasiona szarłatu zwisłego i szarłatu wyniosłego były ważną częścią diety Majów, Inków i Azteków zamieszkujących Amerykę przed dotarciem do niej Europejczyków. Używanie szarłatu w rytualnych obrzędach sprawiło, iż hiszpańscy konkwistadorzy zakazali uprawy tych roślin. Przez to na długi czas zniknęły one z diety, pełniąc jedynie funkcję ozdobną. Obecnie znowu są popularne w uprawie, a ich nasiona dostępne w sklepach z żywnością. W przypadku niektórych gatunków szarłatów (np. Amaranthus tricolor) przeznaczenie spożywcze mają młode pędy i liście, które mogą być np. składnikiem sałatek lub zup. Różne gatunki szarłatów to piękne i efektowne rośliny ozdobne. Mają małe wymagania i nie potrzebują specjalnych zabiegów pielęgnacyjnych. Preferują jasne stanowiska i zasobną w wapń glebę. Szczególnie ładnie prezentują się w grupach, trzeba jednak pamiętać, że choć są to rośliny jednoroczne – potrafią się mocno rozrastać. W Polsce przeważnie uprawia się różne odmiany szarłatu zwisłego, które ożywiają trawniki i rabaty w przydomowych ogródkach oraz miejskie klomby. Nadają się także na kwiat cięty i do suchych bukietów.

Cudowna roślina ?
Nasiona szarłatu mają imponujący potencjał odżywczy. Mogą być używane jako składnik różnych dań (po ugotowaniu) np. zup czy zapiekanek oraz przerabiane na mąkę. Po uprażeniu przypominają nieco popcorn (tzw. popping) i mogą być smaczną i zdrową przekąską bądź dodatkiem do jogurtów czy muesli. Jako produkt wysokobiałkowy nasiona szarłatu mogą stanowić alternatywę dla mięsa i nasion roślin strączkowych, tym bardziej że białka w nich zawarte są wysoko przyswajalne i bogate w aminokwasy egzogenne. Są także źródłem lekkostrawnej skrobi. Pod względem zawartości żelaza szarłat nie ma sobie równych wśród owoców, warzyw i zbóż, deklasując nawet szpinak. Jego kolejną wielką zaletą jest także duża zawartość wapnia. Oprócz niego w nasionach znajdziemy także fosfor, magnez i potas oraz spore ilości witamin (beta karoten, witaminę C, witaminy z grupy B i witaminę E). Amarantus jest także źródłem błonnika, skwalenu i niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Dania z szarłatu są wysokoenergetyczne i bezglutenowe. Z tych względów amarantus jest polecany wegetarianom, osobom na diecie bezglutenowej, kobietom w ciąży, sportowcom, rekonwalescentom oraz chorym na anemię.

Ciekawostki

W różnych źródłach szarłat bywa często opisywany jako zboże (ze względu na sposób wykorzystywania jego nasion). W rzeczywistości jest to tzw. pseudozboże, bowiem klasyczne zboża w rozumieniu botanicznym są trawami. Od nazwy opisywanej rośliny wzięła się nazwa koloru : amarant, amarantowy. Określenie to odwołuje się do „klasycznej” barwy kwiatów szarłatu, choć oczywiście u różnych odmian kwiaty mogą się znacznie różnić kolorami i odcieniami barw. Coraz większe uznanie w kosmetyce zdobywa olej z amarantusa. Jest on bogatym źródłem skwalenu – substancji niezbędnej dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, której kosmetolodzy przypisują „odmładzające” działanie na skórę.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.