Tarnina

Prunus spinosa
Prunus spinosa

Tarnina, a właściwie śliwa tarnina to gęsty, ciernisty krzew rodzący niewielkie, ciemnoniebieskie owoce. Choć wyglądają niepozornie, jednak mają mnóstwo cennych właściwości i wraz z kwiatami znajdują zastosowanie w ziołolecznictwie. Z pewnością warto także dać szansę owocom tarniny w kuchni. Niestety roślina ta – dawniej powszechnie znana – obecnie jest wykorzystywana w znacznie mniejszym stopniu niż kiedyś.

Nazwa

Tarnina to jeden z gatunków śliwy, należy zatem do rodzaju Prunus i rodziny różowatych (Rosaceae). Pełna nazwa naukowa gatunku to Prunus spinosa. Łacińskie określenie Prunus wywodzi się ze starożytności – już wtedy nazywano tak śliwy. Natomiast człon gatunkowy nazwy (spinosa) pochodzi od łacińskiego słowa spina, oznaczającego kolec albo cierń. Jako roślina od wieków wykorzystywana w polskiej medycynie ludowej śliwa tarnina doczekała się wielu nazw zwyczajowych, często charakterystycznych dla danego regionu, takich jak : ciarka, czarne ciernie, ostręże, ostrzęże, dzika śliwa, tarka, tarnośliw, tarnośliwka, tarnówka, turczyca, korcipka i inne. Warto wspomnieć, że tarnina łatwo krzyżuje się z innymi gatunkami śliwy, dając szereg mieszańców. Mówi się nawet, że jeden z nich jest przodkiem uprawianej powszechnie śliwy domowej. Ponadto wyróżniono kilka podgatunków śliwy tarniny oraz wyhodowano odmiany uprawne.

Występowanie

Zasięgiem swego występowania śliwa tarnina obejmuje niemal całą Europę. Wyjątkiem są obszary Islandii, północnej części Półwyspu Skandynawskiego i północnej Rosji. Można ją także spotkać dziko rosnącą bądź zdziczałą w zachodniej Azji oraz północnej Afryce. W niektórych częściach Ameryki Północnej (w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie) jest to gatunek naturalizowany. W Polsce tarnina jest pospolita przede wszystkim na niżu, choć można ją też spotkać w niższych partiach gór. Popularnymi siedliskami tarniny są nieużytki, obrzeża lasów, przydrożne skarpy i miedze oraz różnego typu zarośla. Oprócz dzikich stanowisk spotyka się też rośliny nasadzane, stanowiące ozdobę parków i ogrodów. Rzadziej występuje w sadach. Można również formować tarninę w wysokie żywopłoty i umieszczać ją w przestrzeni miejskiej.

Śliwa tarnina
Śliwa tarnina

Opis

Tarnina jest krzewem osiągającym do 3 m wysokości. Jej charakterystyczną cechą są silnie rozgałęzione pędy i ciemnobrązowe, cierniste gałązki. Liście są ciemnozielone z wierzchu i jaśniejsze pod spodem, podłużnie eliptyczne z piłkowanym brzegiem. Mierzą na ogół od 2 do 6 cm długości i od 1 do 2,5 cm szerokości. Osadzone są na krótkich ogonkach. Kwiaty mają budowę typową dla roślin z rodziny różowatych. Ich zasadniczą część stanowi pięć działek kielicha i pięć płatków korony. Wyrastają na ogół pojedynczo, rzadziej po dwa lub trzy. Są białe i osadzone na krótkiej szypułce. Okres kwitnienia przypada przed wykształceniem liści, w miesiącach kwiecień – maj. Owocem jest drobny, kulisty pestkowiec, barwy ciemnogranatowej pokryty z wierzchu jasnym nalotem, o średnicy 1-1,5 cm. Miąższ ma kolor zielonkawy. Wewnątrz znajduje się relatywnie duża pestka. Owoce, nawet w pełni dojrzałe, są cierpkie w smaku.

Zastosowanie

Praktyczne wykorzystanie owoców śliwy tarniny sięga dawnych czasów, bowiem roślina ta występuje na kontynencie europejskim od co najmniej czterech tysięcy lat. Jej owoce, choć obecnie są znacznie rzadziej zbierane i przetwarzane, kiedyś były bardzo popularne. Ze względu na cierpki smak ani w przeszłości ani obecnie raczej nie były spożywane w postaci świeżej. Można z nich jednak zrobić wartościowe i smaczne konfitury, nalewki, wina, syropy i soki, a nawet likier czy marynatę. Nalewka na bazie owoców tarniny znana jest jako tarninówka. Interesujące efekty daje użycie przesmażonych owoców jako dodatku do mięs. Innym zastosowaniem jest sadzenie tarniny w celu umocnienia osuwających się skarp i wąwozów, zauważono bowiem że krzewy tego gatunku wykazują funkcję ochronną przed wietrzeniem i erozją. Używa się jej także w różnych miejscach jako gatunku ozdobnego oraz w ogrodnictwie jako podkładki do szczepień. Drewno śliwy tarniny jest twarde i wytrzymałe i znajduje zastosowanie w drobnym stolarstwie. Roślina ma również szerokie zastosowanie w ziołolecznictwie.

Tarnina - owoce
Tarnina – owoce

Lecznicze właściwości tarniny

Surowcami zielarskimi są : kwiaty – zbierane w początkowej fazie kwitnienia i ususzone na słońcu bądź w temperaturze około 35 °C oraz owoce – dojrzałe, ale jeszcze twarde, które pozyskuje się późną jesienią. Można w nich znaleźć szereg substancji biologicznie czynnych, takich jak : flawonoidy, garbniki czy kwasy organiczne oraz składników odżywczych : cukrów, witamin (m. in. witaminę C i witaminy z grupy B) i składników mineralnych (potas, magnez i wapń). Surowce wykazują działanie moczopędne, napotne, przeciwzapalne i bakteriobójcze ale także np. przeciwkrwotoczne. Owoce spożywane w małych ilościach odznaczają się działaniem przeczyszczającym, a w dużych – zapierającym. Napar z kwiatów stosuje się w postaci płukanki w nieżytach jamy ustnej i gardła, a wewnętrznie do leczenia stanów zapalnych dróg moczowych i pęcherza moczowego (także w kamicy nerkowej). Pije się go także w celu usprawnienia wadliwej przemiany materii (działa oczyszczająco wobec organizmu) i dla poprawy elastyczności naczyń krwionośnych. Odwar z owoców jest polecany w nieżytach żołądka i jelit o niewielkim nasileniu (zwłaszcza osobom starszym), nadmiernej fermentacji jelitowej i zaparciach. Można się także spotkać ze stosowaniem odwaru z kwiatów i owoców w leczeniu stanów zapalnych narządów rodnych – w postaci podmywań i wlewów dopochwowych.

Ciekawostki

Tarnina odegrała swoją rolę w ludowych wierzeniach. Wśród niewykształconej ludności uchodziła za drzewo związane z mocami nieczystymi – wierzono nawet, że to z jej gałązek była upleciona korona cierniowa Chrystusa. Pestki śliwy tarniny (podobnie jak wiele innych owoców u roślin z rodziny różowatych) zawierają glikozydy cyjanogenne. Jest w nich także całkiem spora ilość trującego cyjanowodoru. Z tego powodu nie wolno ich rozgryzać ani spożywać rozłupanych. Jednakże połknięcie całej pestki nie powinno przynieść negatywnych skutków zdrowotnych, ponieważ zostanie ona w całości wydalona. Miejscowość Tarnów wzięła swoją nazwę właśnie od tarniny, którą dawniej sadzono na skraju wiosek i miasteczek, wyznaczając ich granice. Tarnina jest rośliną miododajną.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.