Trzmielina zwyczajna

Trzmielina zwyczajna (Euonymus europaeus)
Trzmielina zwyczajna (Euonymus europaeus)

Trzmielina zwyczajna to krzew, który przez większą część roku praktycznie w ogóle nie zwraca na siebie uwagi. Jednak jesienią przyozdabia się w przyciągające wzrok, oryginalne owoce, których po prostu nie da się nie zauważyć. Dzięki nim roślina zyskała uznanie jako gatunek ozdobny. I choć w naszych ogrodach znacznie częściej spotykamy inne gatunki trzmieliny, warto poznać bliżej tą pospolitą z pozoru roślinę i… dać się jej oczarować.

Nazwa

Trzmielina zwyczajna (po łacinie Euonymus europaeus albo Euonymus vulgaris) jest najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju trzmielina (Euonymus) liczącego około 120 gatunków. Jest on częścią rodziny dławiszowatych (Celastraceae). Oficjalnie funkcjonują także inne nazwy opisywanego gatunku : trzmielina pospolita i trzmielina europejska. Etymologia rodzajowej nazwy łacińskiej jest dość ciekawa. Zdaniem części badaczy słowo Euonymus pochodzi od imienia występującej w mitologii greckiej bogini Euonyme, która była matką innej bogini – Furii. Trujące właściwości rośliny miałyby być odzwierciedleniem jej jadowitego, podłego charakteru. Druga teoria zakłada, że nazwa wzięła się od greckich słów ue oraz onoma i oznacza „dobre imię”. Tak tłumaczona w kontekście toksycznych właściwości trzmieliny wydaje się mieć nieco ironiczny wydźwięk… W krajach anglojęzycznych można się z spotkać z określeniem spindle tree, czyli w wolnym tłumaczeniu „drzewo wrzeciona” lub „wrzecionowate drzewo”. Nazwa ta wiąże się z faktem, iż twarde drewno trzmieliny przez długi czas wykorzystywano do wytwarzania wrzecion (do przędzenia wełny). W Polsce trzmielina zwyczajna bywa nazywana potocznie bryzguliną, z tym że nazwę tą przypisuje się również innemu gatunkowi – trzmielinie brodawkowatej (Euonymus verrucosus).

Występowanie

Ojczyzną opisywanego gatunku jest kontynent europejski – głównie zachodnia i środkowa część. Stąd też wzięła się jego nazwa (europaeus). W stanie dzikim trzmielina zwyczajna występuje powszechnie w Europie i Azji (na północy aż do południowej części Skandynawii, a na wschodzie – do Kaukazu). Ponadto gatunek jest naturalizowany w Ameryce Północnej i Środkowej, Afryce Północno – Zachodniej, Australii i na Madagaskarze. Roślina preferuje klimat umiarkowany. Naturalnymi siedliskami trzmieliny zwyczajnej są obrzeża lasów, zarośla, obszary zalewowe oraz brzegi wód stojących i płynących. Gatunek często zasiedla środowiska antropogeniczne; można go także spotkać w wielu miejscach na świecie w charakterze rośliny ozdobnej – sadzonej w parkach i ogrodach. W Polsce nie należy do rzadkości, jednak nie można powiedzieć, by trzmieliny występowały bardzo powszechnie. Można je spotkać w zaroślach i lasach oraz nad brzegami wód, głównie na nizinach w środkowej i wschodniej części kraju. W niektórych miejscach na świecie (np. w części stanów USA i w Nowej Zelandii) trzmielina zwyczajna jest obecnie uznawana za gatunek inwazyjny.

Trzmielina pospolita - owoce
Trzmielina pospolita – owoce

Opis

Trzmielina zwyczajna na ogół jest krzewem o luźnym pokroju i dość wiotkich gałązkach. Gatunek odznacza się jednak na tyle dużą zmiennością, że poszczególne egzemplarze mogą przybierać także inne formy (np. niewielkich drzewek). Ogólnie roślina osiąga wysokość do około 3 – 4 m. Młode pędy są pokryte szarozieloną,  gładką korą, która z czasem brunatnieje i nabiera delikatnie prążkowanej faktury. Liście trzmieliny  są pojedyncze, skórzaste, długości 3 – 9 cm. Osadzone są naprzeciwlegle na krótkich ogonkach. Mają eliptyczny kształt, zaostrzony wierzchołek i drobno piłkowane brzegi oraz wyraźne unerwienie. Na jesieni przybierają czerwoną barwę. Kwiaty trzmieliny pospolitej są niepozorne, zebrane w niewielkie kwiatostany (w liczbie 3-7). Drobne (około 0,5 cm średnicy), żółto – zielonkawe lub zielono-białe, wyrastają na szczytach pędów w maju. Najbardziej charakterystycznym elementem rośliny są owoce. Przede wszystkim ze względu na intensywnie różową barwę, ale także – oryginalny, czworograniasty kształt. Owoce mają średnicę do 2 cm i zwisają z gałązek na długich szypułkach. W czasie dojrzewania pękają, ukazując białe nasiona pokryte jaskrawo pomarańczową, mięsistą osnówką. Jej kolor wyraźnie kontrastuje z różową barwą owoców. Nasiona dojrzewają we wrześniu – październiku i w tym czasie następuje ich rozsiewanie. Natomiast torebki (w których były ukryte nasiona) pozostają na krzewie dłużej, nawet po opadnięciu liści i niekiedy można je obserwować również zimą. 

Trzmielina pospolita - krzew
Trzmielina pospolita – krzew

Zastosowanie

Trzmielina pospolita jako roślina obdarzona oryginalną, nietuzinkową urodą może stanowić interesujący akcent w ogrodzie, parku czy arboretum. Szczególnie cenna wydaje się jesienią, gdy większość roślin nie posiada już walorów ozdobnych. Gatunek odznacza się szybkim tempem wzrostu, daje się formować i jest mało wymagający. Trzeba jednak pamiętać o jednym. Trzmielina zwyczajna jest rośliną silnie trującą. Szczególnie toksyczne działanie wykazują owoce, dlatego nie należy pozwalać dzieciom na zabawę w pobliżu krzewu, zwłaszcza bez dozoru. Do zatrucia dochodzi drogą pokarmową, a objawy pojawiają się w ciągu 12 h. Są to : wymioty, biegunka, osłabienie, halucynacje i dreszcze, po których następuje utrata przytomności i śpiączka. Na szczęście zatrucia są rzadkością, nieprzyjemny zapach i gorzki smak zazwyczaj skutecznie zniechęcają amatorów konsumpcji. Pomimo tego w niektórych źródłach można znaleźć informacje o leczniczym zastosowaniu trzmieliny zwyczajnej. Z owoców krzewu sporządza się syrop o działaniu wzmacniającym naczynia krwionośne, stymulującym pracę przewodu pokarmowego, moczopędnym i żółciopędnym. Surowiec powinno się jednak stosować z dużą ostrożnością. Z korzeni trzmieliny zwyczajnej otrzymuje się gutaperkę.

Uprawa trzmieliny zwyczajnej

Uprawa tego gatunku i jego licznych odmian generalnie nie nastręcza większych trudności, bowiem trzmielina nie ma dużych wymagań. Warto jednak pokusić się o większą dbałość w zabiegach pielęgnacyjnych, by uczynić z niej prawdziwą perełkę w swoim ogrodzie. Roślina najlepiej się czuje w miejscach nasłonecznionych – na odkrytych stanowiskach zawiązuje najintensywniej wybarwione owoce i ogólnie najlepiej rośnie. Pewne wyzwanie może stanowić zapewnienie odpowiedniego podłoża. Trzmielina zwyczajna lubi bowiem żyzną, próchniczą glebę, zasobną w składniki pokarmowe, o odczynie zasadowym.  Preferowanym podłożem jest gleba wapienna. Roślina może być sadzona pojedynczo albo w grupach, korzystnie wygląda również w towarzystwie krzewów innych gatunków. Rozmnażać można ją za pomocą sadzonek pędowych lub odkładów korzeniowych. Da się także (choć wymaga to więcej wysiłku) wyhodować trzmielinę z nasion. Istnieje co najmniej kilka interesujących odmian uprawnych trzmieliny zwyczajnej np. ‘Albus’ o białych owocach czy ‘Red cascade’ o owocach w intensywnie czerwonym kolorze.

Ciekawostki

Kwiaty trzmieliny zwyczajnej, rozkwitające w kwietniu – maju, są zapylane głównie przez drobne owady : muchy i mrówki. W niektórych częściach Afryki sok otrzymywany z trzmieliny był używany do zatruwania strzał. Wiadomo, że kora, korzeń i owoc trzmieliny zawierają saponiny trójterpenowe, kryptoksantynę, garbniki i dulcytol, a nasiona m.in. takie związki jak ewonozyd i ewonina. Dotychczas nie udało się jednak stwierdzić jednoznacznie, jakie substancje odpowiadają za toksyczne właściwości trzmieliny pospolitej. Najprawdopodobniej winę ponoszą glikozydy. Gatunek po raz pierwszy w literaturze botanicznej został opisany przez szesnastowiecznego botanika Williama Turnera w 1548 r. Uważa się go także za twórcę nazwy rodzajowej.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.