Tymianek

Macierzanka pospolita (Thymus vulgaris)

Tymianek to roślina, która kryje w sobie wiele tajemnic. Dzięki charakterystycznemu aromatowi i wyrazistej nucie smakowej stała się przyprawą znaną na całym świecie, bez której trudno sobie wyobrazić chociażby wspaniałą kuchnię śródziemnomorską. Gatunek jest także ceniony i chętnie wykorzystywany w kosmetyce i ziołolecznictwie. I choć to roślina, która nie zwraca na siebie uwagi i wydaje się niepozorna, tymianek pospolity w rzeczywistości wcale nie jest taki zwyczajny…

Nazwa

Tymianek jest znany pod wieloma nazwami w różnych krajach, ale na szczęście nazwa łacińska (Thymus vulgaris) pozwala go zidentyfikować wszędzie. Roślina należy do dużego, liczącego od około 200 do nawet 350 gatunków (w zależności klasyfikacji) rodzaju Thymus czyli macierzanka. Dlatego za najbardziej prawidłową dla opisywanego gatunku należy uznać nazwę macierzanka pospolita. W rzeczywistości znacznie częściej posługujemy się innymi (również poprawnymi) nazwami, takimi jak : tymianek pospolity, tymianek właściwy lub macierzanka tymianek. Ogólnie można powiedzieć, że w obrębie całego rodzaju panuje nieco zamieszania w kwestii nazewnictwa, tym bardziej, że duża część gatunków krzyżuje się ze sobą. Rodzaj jest częścią rodziny jasnotowatych, (dawniej wargowych) Lamiaceae. W różnych krajach gatunek bywa nazywany różnie : tymiankiem angielskim, tymiankiem francuskim, tymiankiem letnim albo tymiankiem ogrodowym. Nazwa rodzajowa wywodzi się z języka greckiego – pochodzi prawdopodobnie od słowa thumus oznaczającego odwagę. Słówko vulgaris oznacza po łacinie „pospolity”. W Polsce, choć tymianek nie jest przedstawicielem rodzimej flory, gatunek doczekał się kilku nazw potocznych, takich jak : altinka, dziecielnica, tymian ogrodowy czy włoski szmer.

Występowanie

Ojczyzna tymianku to tereny położone w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego oraz południowe Włochy. To tam najczęściej można go spotkać w stanie dzikim. Gatunek rośnie naturalnie także w Grecji, Turcji i Maroku. Roślina preferuje łagodny, ciepły klimat, ale poradzi sobie również w miejscach, w których panują nieco surowsze warunki. Tymianek jest obecnie uprawiany w większości krajów europejskich oraz wielu innych miejscach na świecie. Tam, gdzie warunki są sprzyjające rośnie w gruncie, natomiast w rejonach chłodnych spotkamy go w uprawie doniczkowej. W Polsce tymianek może być sadzony do gruntu, ale przez zimę warto go przechować w donicy umieszczonej w miejscu, gdzie nie będą mu zagrażać mrozy. Roślina wytrzymuje do -15 °C i pozostawiona w ogrodzie może przemarzać, jeśli zima nie jest dość łagodna. Macierzanka pospolita dobrze rośnie na stanowiskach słonecznych, w lekkiej i suchej, wapiennej glebie. Idealne jest dla niej podłoże przepuszczalne, przeciętne pod względem żyzności. W zbyt wilgotnej glebie korzenie tymianku łatwo gniją.

Tymianek

Opis

Macierzanka pospolita jest niewielką, zimozieloną byliną. Dorasta do około 20 – 30 cm wysokości i 40 cm szerokości. Tworzy przy ziemi zwarte kępy. Jej pędy wznoszą się do góry najczęściej wygięte w lekki łuk. U góry są delikatne i zielone, a dołem drewnieją. Łodygi są czterokanciaste, pokryte delikatnym szarawym meszkiem. Dzięki dużej zawartości olejku eterycznego roślina wydziela charakterystyczny, korzenny zapach. Na łodygach naprzeciwlegle wyrastają drobne (do 12 mm długości) zielone liście jajowatego kształtu. Są one zaopatrzone w małe przylistki. Blaszka liściowa jest całobrzega, z widocznymi drobnymi kropkami i podwiniętym brzegiem, spodem delikatnie owłosiona. Kwiaty tymianku mają różowo – fioletowy kolor. Wyrastają w kątach liści, zebrane w nibyokółki po kilka sztuk. Mają budowę wargową – dolna warga jest zaopatrzona w 2, a górna w 3 ząbki. Okres kwitnienia tymianku przypada w miesiącach maj – wrzesień. Kwiaty przyciągają owady – pszczoły, motyle i muchy. Po zapyleniu zawiązują się owoce w postaci drobnych, brunatnych niełupek.

Zastosowanie

W przypadku tymianku właściwego na czoło wysuwają się dwa główne kierunki zastosowań : kuchnia i medycyna. Roślina jest bardzo popularną przyprawą, charakterystyczną przede wszystkim dla kuchni śródziemnomorskiej (np. francuskiej, bałkańskiej, greckiej, włoskiej), ale znaną praktycznie na całym świecie. W postaci świeżej i suszonej ziele tymianku służy do poprawiania smaku zup, dań mięsnych, sosów, sałatek, zapiekanek, marynat, ryb i dziczyzny. To cenny dodatek do potraw z warzyw, zwłaszcza bazujących na roślinach strączkowych (groch, fasola) – tymianek ułatwia bowiem trawienie i usuwanie gazów z przewodu pokarmowego. Warto wiedzieć, że choć suszenie pozwala zachować naprawdę wiele z jego właściwości, to jednak (tak jak większość ziół) tymianek jest najbardziej aromatyczny w stanie świeżym. Dobrze komponuje się w mieszankach z innymi ziołami takimi, jak oregano i cząber.

Ale tymianek to nie tylko świetna przyprawa. To także znana od wieków roślina lecznicza, wykorzystywana w licznych preparatach ziołowych. Surowcem leczniczym jest ziele tymianku (Herba Thymi) o właściwościach bakteriobójczych, grzybobójczych, przeciwskurczowych, napotnych, wiatropędnych, przeciwrobaczych, uspokajających oraz wykrztuśnych. Wyciągi z ziela tymianku spotkamy w preparatach stosowanych w uporczywym kaszlu, zapaleniu krtani, oskrzeli, w syropach i pastylkach wykrztuśnych oraz lekach poprawiających trawienie. Zewnętrznie używa się ich w stanach zapalnych krtani, jamy ustnej, migdałków, zapaleniu stawów i oraz chorobach reumatycznych. Napar z ziela bywa używany do oczyszczania skóry tłustej i trądzikowej. Jak podają źródła – tymianek nie powinien być stosowany u kobiet w ciąży.

Przykłady zastosowania w ziołolecznictwie :

Wyciągi alkoholowe i wodne napary z ziela tymianku – nieżyty jamy ustnej, gardła, oskrzeli, grzybica jamy ustnej, męczący kaszel, brak apetytu, zaburzenia trawienia

Odwar z ziela tymianku – do przemywania skóry w stanach zapalnych, łojotoku, trądziku, egzemach

Nasiadówki z odwaru z ziela tymianku – w stanach zapalnych zewnętrznych narządów płciowych żeńskich, w hemoroidach

Kąpiele z dodatkiem odwaru z ziela tymianku – pomocniczo do łagodzenia chorób skóry wywołanych przez infekcje bakteryjne i grzybicze

Tymianek wykorzystuje się także w celach ozdobnych jako roślinę okrywową, do ogródków ziołowych i wiejskich. Roślina prezentuje się pięknie przede wszystkim w okresie kwitnienia, gdy zdobi się w liczne drobne kwiaty, przyciągające rzesze owadów. Wyhodowano co najmniej kilka typowo ozdobnych odmian tymianku, nadających się z powodzeniem na skalniak czy rabatę. Ze względu na niewielkie wymiary rośliny tego gatunku mogą być także uprawiane w doniczkach – w domu, na balkonie czy tarasie.

Tymianek

Olejek tymiankowy

Olejek eteryczny jest głównym bogactwem tymianku właściwego. W jego składzie znajdziemy m. in. terpeny – tymol, linalol, cyneol i karwakrol oraz eter tymolowo –metylowy. To im roślina zawdzięcza charakterystyczny, nieco drażniący zapach oraz właściwości antyseptyczne i przeciwutleniające. Olejek tymiankowy stosuje się w infekcjach górnych dróg oddechowych oraz dolegliwościach skórnych. Jest cenny w aromaterapii – zwłaszcza w stanach wyczerpania i depresji. Na szeroką skalę używa się go w przemyśle perfumeryjnym oraz przy produkcji mydeł, past do zębów, szamponów, odżywek do włosów, płukanek, maseczek itp. Ze względu na właściwości grzybobójcze olejek bywa używany do eliminowania pleśni. Zawartość olejku stanowi wyznacznik jakości ziela tymianku. Dobry surowiec w stanie świeżym powinien zawierać co najmniej 0,5% olejku eterycznego, a ususzony minimum 0,2 %. Przechowywanie suszonego ziela w szczelnym zamknięciu zapobiega utracie lotnych składników i przedłuża jego trwałość.

Ciekawostki

W starożytnym Egipcie tymianek był używany w procesie balsamowania ciał, a w starożytnej Grecji uważano go za roślinę o cudownych właściwościach – dodającą siły i męstwa wojownikom. Miał też służyć pomocą osobom próbującym przezwyciężyć nieśmiałość. W średniowieczu gałązki tymianku wkładano pod poduszkę, aby odpędzić koszmary senne. Wartość surowca jakim jest ziele tymianku w jest dużym stopniu uzależniona od miejsca i warunków w jakich rośnie dana roślina, a nawet… pogody i pory zbioru. Okazuje się, że tymianek jest najbardziej aromatyczny tuż przed pojawieniem się kwiatów, a najlepsze ziele zbiera się w dni słoneczne i suche, w godzinach popołudniowych. Wyciągi z tymianku bada się pod kątem ewentualnej aktywności przeciw wirusowi opryszczki. Wyniki tych badań są obiecujące.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.