Uczep trójlistkowy

Uczep trójlistkowy (Bidens tripartita)

Uczep trójlistkowy to roślina, którą często możemy spotkać nad brzegami wód. Jej polska nazwa wzięła się od niezwykle „czepliwych” nasion, które dzięki specjalnej budowie bywają przenoszone na znaczne odległości. Pomagają w tym wiatr i woda, ale także (na ogół nieświadomie) ludzie i zwierzęta. Uczep jest także (nieco dziś zapomnianą) cenną rośliną leczniczą, o imponującym wachlarzu zastosowań. Warto przyjrzeć się nieco bliżej temu mało znanemu gatunkowi.

Nazwa

Polska nazwa „uczep” wzięła się od właściwości nasion, które za pomocą iglastych wyrostków łatwo przyczepiają się do odzieży oraz piór bądź sierści zwierząt. Dzięki temu mogą być przenoszone na znaczne odległości, a roślina może się rozprzestrzeniać (tego typu przystosowanie do rozsiewania nasion to przykład zoochorii). Inne pospolite nazwy uczepu (nawiązujące do jego wyglądu) to : dwuząb, uczep dwuzębny, uczep trójlistny czy uczep trójdzielny. Po łacinie uczep trójlistkowy to Bidens tripartita. Gatunek jest częścią liczącego około 200 gatunków rodzaju uczep (Bidens) oraz dużej rodziny astrowatych (Asteraceae). Łacińskie słówko bidens oznacza dosłownie „dwa zęby” i odnosi się do wyglądu owoców. Przydomek „trójlistkowy” nawiązuje do budowy liści. Łacińską nazwę nadał mu Karol Linneusz, który opisał rodzaj Bidens w swoich dziełach „Species Plantarum” (1753 r.) i „Genera Plantarum” (1754 r.).

Występowanie

Dziko rosnący uczep trójlistkowy można spotkać przede wszystkim na półkuli północnej – na obszarze Europy i Azji oraz w Ameryce Północnej. Gatunek występuje także w północnej części Afryki. W Australii, Nowej Zelandii i na niektórych wyspach Pacyfiku jest naturalizowany. Życie uczepu trójlistkowego związane jest ze środowiskami o dużej wilgotności. Roślina najczęściej porasta brzegi zbiorników wodnych (jezior i stawów) oraz rzek; można ją spotkać na obszarach podmokłych (rowy, zalane łąki) oraz bagiennych. W Polsce jest to gatunek powszechny przede wszystkim na niżu. Jest to roślina azotolubna, w obrębie upraw traktowana jak chwast. Uczep trójlistkowy ma małe wymagania glebowe – może rosnąc zarówno na glebach lekkich czy średnich jak i ciężkich, gliniastych w szerokim zakresie pH. Lubi miejsca słoneczne.

Opis

Uczep trójlistkowy jest rośliną jednoroczną. Osiąga do 1 m wysokości. Tworzy duże, niezbyt zwarte kępy, bardziej gęste przy ziemi. Łodygi uczepu są wzniesione i gałęziste, ciemnozielone, niekiedy czerwono nabiegłe, delikatnie owłosione. Na nich wyrastają naprzeciw siebie jasnozielone liście. Są one złożone : trój- lub pięciosieczne, z największym listkiem środkowym. Blaszka liściowa jest dość delikatna; odznacza się wyraźnym unerwieniem i grubo ząbkowanym brzegiem. Pojedynczy liść ma długość do 8 cm i lancetowaty lub eliptyczny kształt. Na szczytach pędów i ich odgałęzień zawiązują się kwiaty w postaci żółtobrunatnych koszyczków, zbudowanych wyłącznie z kwiatów rurkowatych (kwiatów języczkowatych brak). Każdy koszyczek otaczają drobne, wąskie listki. Kwitnienie ma miejsce w miesiącach : lipiec – wrzesień. Po zapyleniu (które dokonuje się z udziałem owadów – głównie pszczół) powstają owoce w formie walcowatych niełupek o długości od 3 do 11 mm. Są one liniowe lub wąsko klinowate i spłaszczone, barwy od ciemnobrązowej przez purpurową aż do czarnej. Każda z niełupek zaopatrzona jest w sztywne, iglaste wyrostki (w liczbie 2 – 4), które łatwo wbijają się w różne powierzchnie.

Zastosowanie

Uczep trójlistkowy znalazł zastosowanie jako roślina lecznicza, głównie w medycynie ludowej na wschodzie Europy. W dawnych czasach (XVI i XVII w.) wykorzystywano go dość powszechnie, obecnie jest nieco zapomniany i mało popularny. Surowiec leczniczy to ziele (kwitnące wierzchołki pędów) pozyskiwane latem. Najważniejsze związki czynne, które są w nim obecne to : flawonoidy, związki poliacetylenowe, gorycze, garbniki, śluzy, żywice, kwasy organiczne, minerały (mangan, wapń) oraz karoten i olejek eteryczny. Ziele uczepu trójlistkowego wykazuje działanie m.in.: moczopędne, napotne, przeciwzapalne, ściągające, odtruwające oraz bakteriobójcze. Wyciągi z tego surowca przyspieszają gojenie (poprzez pobudzanie ziarninowania), co w połączeniu z właściwościami antyseptycznymi uczyniło z uczepu doskonały lek wspomagający leczenie ran. Obecnie popularność zyskuje olej z uczepu, polecany do pielęgnacji skóry z problemami (stanem zapalnym, wysypką, zmianami łuszczycowymi, trądzikowymi, różnego typu podrażnieniami czy alergią). Używa się go także jako składnika domowych preparatów do pielęgnacji włosów. Uczep jest przydatny w mieszankach ziołowych do kąpieli – działa przeciwzapalnie i łagodząco na skórę, ma również właściwości uspokajające. Roślina pomaga w oczyszczaniu organizmu z toksyn, pozytywnie wpływa na przemianę materii. Uczep generalnie jest uznawany za zioło bezpieczne, jednak nie poleca się jego stosowania u kobiet w ciąży i karmiących piersią.

Uczep trójlistkowy (Bidens tripartita)

Ciekawostki

Uczep trójlistkowy jest źródłem czarnego barwnika, który bywa wykorzystywany jako farba do włosów. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej używali jego liści do żucia w charakterze remedium zwalczającego parazyty. Dym ze spalonego ziela uczepu jest skutecznym środkiem odstraszającym owady – muchy, komary i osy. Młode liście po ugotowaniu są jadalne. Nie są jednak zbyt smaczne – mają lekko gorzkawy smak z delikatną orzechową nutą. Można je dodać  do zup, sałatek oraz różnych potraw z mięsa i warzyw. W różnych rejonach świata uczep trójlistowy jest od dawna stosowany jako ludowy lek na cukrzycę. Współczesne badania naukowe potwierdziły jego korzystne działanie w obniżaniu glikemii, dając nadzieję na szersze wykorzystanie tego zioła w medycynie.  

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.