Żarnowiec miotlasty

Żarnowiec miotlasty (Cytisus scoparius)

Dawniej żarnowiec miotlasty był powszechnie znany, był bowiem (jak sama nazwa wskazuje) używany do wyrobu mioteł. Naturalne i skuteczne, a w dodatku zupełnie darmowe przez długi czas cieszyły się popularnością. Dziś – w dobie tryumfu materiałów syntetycznych, miotły z żarnowca poszły w zapomnienie… Co nie znaczy, że sama roślina przestała być interesująca. Poznajmy bliżej żarnowiec miotlasty – gatunek o właściwościach leczniczych, a zarazem – roślinę trującą.

Nazwa

Żarnowiec miotlasty (Sarothamnus scoparius) przez długi czas był zaliczany do odrębnego rodzaju żarnowiec, zlokalizowanego w rodzinie bobowatych (Fabaceae). Jednak w najnowszych klasyfikacjach botanicy umieszczają go w rodzaju szczodrzeniec (Cytisus). W związku z tym prawidłowo należało by nazywać omawiany gatunek szczodrzeńcem miotlastym (po łacinie Cytisus scoparius). Inne nazwy naukowe z jakimi można się spotkać to : Spartium scoparium czy Genista scoparius. Łacińska nazwa Sarothamnus (podobnie jak polska nazwa gatunkowa) nawiązuje do funkcji krzewu, wzięła się bowiem od greckich słów oznaczających : krzew i zamiatać. W mowie potocznej żarnowiec miotlasty jest znany także jako : szczodrzyk, groch zajęczy, czerciniec, barszczewnik, janowiec miotlasty, kramarka, mietlonka, mirtlica, sarnowiec czy zajęczy ogon. W niniejszym opisie pozostaniemy przy tradycyjnej, wciąż powszechnie używanej nazwie żarnowiec miotlasty.

Występowanie

Ojczyzną żarnowca miotlastego są tereny zachodniej, środkowej i południowej Europy. Nie spotkamy go natomiast w północnej części kontynentu, gdzie klimat jest już dla rośliny zbyt surowy. W Polsce żarnowiec miotlasty występuje dość powszechnie, przy czym w stanie naturalnym można go spotkać przede wszystkim w części zachodniej kraju (na niżu, na Pogórzu Karpat Zachodnich i Sudetów) oraz w pasie nadmorskim. Do innych miejsc został zawleczony, bądź jest w nich celowo posadzony. Jego naturalne siedliska to skraje lasów, słoneczne polany, piaszczyste zbocza, nieużytki, wrzosowiska. Gatunek preferuje gleby ubogie w składniki odżywcze, suche, przepuszczalne i piaszczyste. Wykazuje dużą odporność na zakwaszenie gleby. Z Europy został przeniesiony na inne kontynenty. Przykładowo na początku XIX w. zaczął być sadzony w Stanach Zjednoczonych jako roślina ozdobna oraz w celu umacniania miejsc zagrożonych erozją. Dość szybko „uciekł” z upraw i naturalizował się w kilku regionach na wschodzie i zachodzie kraju oraz na Hawajach. W wielu miejscach na świecie żarnowiec miotlasty jest obecnie niepożądanym gościem, bo jako mało wymagająca roślina (w dodatku o dużej łatwości rozsiewania) potrafi być ekspansywny. W USA, Indiach, Australii i Nowej Zelandii jest uważany za gatunek inwazyjny.

Żarnowiec miotlasty

Opis

Żarnowiec miotlasty jest krótkowiecznym krzewem o charakterystycznym pokroju. Tworzy szerokie kępy, których trzon stanowią wyprostowane, sztywne i mało rozgałęzione łodygi. Pod ziemią wykształca silny korzeń palowy, zaopatrzony w korzenie boczne, który pozwala mu przetrwać okresową suszę. Roślina osiąga maksymalnie do 1,5 – 2 m wysokości. Pojedynczy pęd jest ciemnozielony i kanciasty, słabo ulistniony (wierzchołki często są w ogóle pozbawione liści). Listki żarnowca miotlastego wyrastają na gałązkach skrętolegle. Są drobne, odwrotnie jajowatego kształtu i złożone – trójlistkowe (aczkolwiek w górnej części łodygi przeważają listki pojedyncze). Na zimę opadają. Żarnowiec kwitnie w miesiącach maj – lipiec. Kwiaty są motylkowe. Mają długość około 3 cm i zbudowane są z kielicha, 10 zrośniętych pręcików, 1 słupka oraz 5 płatków o intensywnie żółto-złocistej barwie. Wyrastają po 1-2 w kątach liści wzdłuż pędów, dzięki czemu cały krzew w okresie kwitnienia (widziany z daleka) wydaje się mieć żółtą barwę. Po zapyleniu (w którym biorą udział owady) zawiązują się owoce w postaci płaskich strąków o długości do 5 cm. W miarę dojrzewania barwa owoców zmienia się z zielonej na czerwono-brunatną i zanika delikatne owłosienie. Jesienią dojrzałe owoce wysychają i pękając uwalniają ciemne nasiona. Żarnowiec miotlasty jest rośliną pyłkodajną, przyciągającą pszczoły.

Zastosowanie

Choć twarde, a zarazem elastyczne gałązki żarnowca wciąż mogą być z powodzeniem wykorzystywane do wytwarzania mioteł, jednak obecnie praktyka ta została praktycznie rzecz biorąc całkowicie zaniechana. Podobnie wygląda kwestia zastosowania gatunku w ziołolecznictwie. Dawniej pozyskiwano kwiaty oraz wierzchołki pędów, które następnie służyły na różne przetwory (były to głównie sok Succus Scoparii oraz napar Infusum Scoparii) o działaniu : przeciwbólowym, moczopędnym, przeczyszczającym i stymulującym pracę serca. Stosowano je w chorobach nerek i pęcherza (w mieszankach z innymi ziołami), chorobach reumatycznych, arytmii, nadciśnieniu czy zaparciach. Badania toksykologiczne potwierdziły jednak szkodliwe działanie żarnowca na organizm ludzki i obecnie odradza się samodzielne stosowanie surowców z tego gatunku.

Dawniej żarnowiec miotlasty był uprawiany w lasach jako źródło pożywienia dla jego mieszkańców. Był także cenioną rośliną włóknodajną. Macerowanie pędów w wodzie pozwalało na rozdzielenie włókien, które można było następnie przetworzyć na papier lub tkaninę. Wykorzystywano również mocne, giętkie gałązki, z których wyplatano maty, kosze i worki. Obecnie są to praktyki nieco zapomniane, ale niekiedy żarnowiec stosuje się podobnie jak trzcinę – do wytwarzania naturalnych ogrodzeń i ekranów. Sadzi się go także na wydmach i skarpach w celu umocnienia podłoża. Gatunek zyskuje popularność jako krzew ozdobny sadzony w parkach i ogrodach – istnieje nawet kilka odmian ozdobnych o kwiatach w kolorze różowym bądź czerwonym. Jako mało wymagająca roślina żarnowiec miotlasty z pewnością sprawdzi się w ogrodach, które założono na słabych, piaszczystych glebach.  

Żarnowiec miotlasty – kwiat

Żarnowiec w ogrodzie

Żarnowiec śmiało można polecić nawet początkującym ogrodnikom, jest bowiem mało wymagający i łatwy w uprawie. Warto wybrać dla niego miejsce słoneczne (co sprzyja najobfitszemu kwitnieniu), osłonięte od wiatru i … stałe. Roślina nie lubi bowiem przesadzania. Trzeba dysponować sporą ilością przestrzeni, bo żarnowiec szeroko się rozrasta. Podłoże powinno być przepuszczalne, z dużą zawartością piasku, suche i mało żyzne. Na zimę krzew warto okryć (zwłaszcza gdy są duże mrozy), gdyż pędy nadziemne mogą przemarzać (aczkolwiek po przycięciu roślina zazwyczaj odbija z korzeni). Nawożenie w zasadzie nie jest potrzebne, a wręcz trzeba uważać, by nie zamęczyć żarnowca nadmiarem składników odżywczych. Jeśli widzimy, że krzew słabo rośnie i chcemy go wzmocnić, można użyć niewielkiej ilości nawozu naturalnego np. kompostu. W razie potrzeby żarnowiec może być przycinany. Nie róbmy tego zbyt radykalnie, bo kwiaty rozwijają się na pędach zeszłorocznych. Zazwyczaj wystarczy przyciąć najstarsze gałęzie tuż nad linią pąków (zabieg wykonujemy po zakończeniu kwitnienia).

Żarnowiec trujący

Żarnowiec miotlasty był znany już w medycynie starożytnej i średniowiecznej, jednak obecnie  wykorzystywanie go w celach leczniczych jest rzadkością. I całkiem słusznie, bowiem jest to roślina trująca i jej nieumiejętne stosowanie może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Szczodrzeniec miotlasty zawiera szereg substancji biologicznie aktywnych. Należą do nich : aminy biogenne, flawonoidy, izoflawonoidy, alkaloidy chinolizydynowe, gorycze, śluzy i sole mineralne. Większość z nich służy roślinie jako naturalna ochrona przed owadami. Najważniejszym składnikiem czynnym wydaje się być odkryta w 1851 r. sparteina, która była wykorzystywana w medycynie kilku krajów jako stymulator serca. Jej maksymalna dawka dla człowieka wynosi 0,2 g. Większe dawki leków z żarnowca są toksyczne – powodują zaburzenia funkcjonowania układu pokarmowego, wymioty, biegunki, osłabienie serca, obniżenie ciśnienia tętniczego, ślinotok, utratę przytomności a w skrajnych przypadkach śmierć z powodu niewydolności krążeniowo – oddechowej. Ponadto surowce uzyskane z poszczególnych egzemplarzy mogą się znacznie różnić zawartością składników czynnych, co także ma duże znaczenie w kontekście bezpieczeństwa stosowania.

Ciekawostki

Na rozsiewanie nasion żarnowiec miotlasty znalazł interesujący sposób. W gorące dni strąki mają tendencję do zwijania się i pękania, wystrzeliwując nasiona, które lądują nawet do kilku metrów dalej. Często towarzyszy temu wyraźnie słyszalny trzask. Potem roznoszą je mrówki, dla których pokusę stanowi zbudowana z białka część mocująca nasiono do strąka. Mamy tu więc do czynienia z myrmekochorią. Od lat 80-tych XX w. w wielu miejscach na świecie próbuje się walczyć z żarnowcem jako szkodliwym chwastem, zagrażającym rodzimej florze. Wypróbowuje się w tym celu np. naturalnych wrogów w postaci owadów (np. gatunki  Leucoptera spartifoliella, Bruchidius villosus, Aceria genistae, Arytainilla spartiophila, Exapion fuscirostre, Gonioctena olivacea), ale także prowadzi się … wypas kóz. W kilku źródłach można znaleźć informację o tym, że nasiona żarnowca były dawniej mielone i wykorzystywane jako substytut kawy.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.