Zimowit jesienny

Zimowit jesienny (Colchicum autumnale)
Zimowit jesienny (Colchicum autumnale)

Zimowity większości osób kojarzą się z krokusami, i rzeczywiście są do nich bardzo podobne. Wystarczy jednak trochę się zastanowić, by najbardziej oczywista różnica nasunęła się sama. Otóż krokusy są zwiastunami wiosny, zimowity natomiast (zgodnie ze swoją nazwą) kwitną jesienią, niejako na powitanie zimy. Ich urocze kwiaty zdobią górskie łąki i słoneczne lasy. Spotykamy je także w ogrodach. Warto zwrócić na nie baczniejszą uwagę – są bowiem nie tylko piękne, lecz także silnie trujące.

Nazwa

Zimowit jesienny (łac. Colchicum autumnale) jest jedynym przedstawicielem rodzaju zimowit (Colcichum) obecnym w Polsce. Cały rodzaj liczy około 100 gatunków i dawniej stanowił część rodziny liliowatych (Liliaceae). W nowszych klasyfikacjach wyodrębnia się rodzinę zimowitowatych (Colchicaceae). Polska nazwa wzięła się od pory kwitnięcia tego gatunku, która przypada w okolicach września – października. Mówiło się więc, że roślina swymi kwiatami „wita” nadchodzącą zimę (zimo-wit). Łacińska nazwa rodzaju pochodzi od nazwy używanej przez starożytnych Greków i jest związana z pewną legendą. Grecy wierzyli, że gdy kilka kropel niezwykłego napoju czarodziejki Medei upadło na ziemię w krainie Kolchida (położonej u stóp Kaukazu), w miejscu tym wyrosły lilioworóżowe kwiaty (i były to właśnie zimowity). Człon gatunkowy nazwy pochodzi o słówka autumn oznaczającego jesień. Potocznie (choć nieprawidłowo) zimowita nazywa się czasem jesiennym krokusem lub szafranem łąkowym. W krajach anglojęzycznych można się także spotkać z określeniem nagie panie (Naked Ladies), które nawiązuje do faktu, iż wyrastające kwiaty są całkowicie pozbawione liści.

Występowanie

Ojczyzną zimowitów są obszary basenu Morza Śródziemnego i Azji Środkowej. Jedynym gatunkiem dziko rosnącym u nas jest zimowit jesienny (na terenie naszego kraju znajduje się północna granica jego europejskiego zasięgu), który w naturze występuje głównie w Europie środkowej i południowo-wschodniej oraz Wielkiej Brytanii. W miejscach o bardziej surowym klimacie (np. Danii, Szwecji czy europejskiej części Rosji) jest naturalizowany. Ulubione siedliska zimowitu jesiennego to wilgotne łąki i zarośla oraz widne lasy. Gatunek preferuje miejsca nasłonecznione i żyzne, gliniaste gleby. W Polsce dziko rosnący zimowit jesienny jest rzadkością. Można go spotkać gdzieniegdzie w niższych partiach gór (Karpaty, Sudety) i (sporadycznie) na przylegającym do gór niżu. Najbardziej znanym stanowiskiem jest tatrzańska Polana Chochołowska. Oprócz tego jest sadzony w przydomowych ogródkach. Gatunek jest chętnie uprawiany w wielu miejscach na świecie jako roślina ozdobna i lecznicza.

Dziko rosnące zimowity - zdjęcie zrobione w Tatrach (po słowackiej stronie)
Dziko rosnące zimowity – zdjęcie zrobione w Tatrach (po słowackiej stronie)

Opis

Zimowit jesienny jest byliną dorastającą do maksymalnie 40 cm wysokości. Posiada bulwę zimującą pod ziemią (pozostałe części rośliny na zimę zamierają), która ma około 10 cm średnicy i jest pokryta grubymi brązowymi łuskami. Późną wiosną z bulwy wyrasta od 3 do 8 sztywnych, tępo zakończonych liści lancetowatego kształtu. Blaszka liściowa jest jasnozielona i błyszcząca, a długość pojedynczego liścia sięga 30 cm. Latem liście żółkną i zamierają. Na ich miejsce pojawiają się kwiaty zimowitu – wyrastające w nietypowej porze, bo na początku jesieni (roślina w okresie kwitnienia jest całkowicie pozbawiona liści). Kwiaty są na ogół barwy jasnoróżowej bądź wrzosowej, rzadziej białej. Ich delikatne płatki ułożone w kształt kielicha są podobne jak u krokusa (Crocus sativus), ale są osadzone na długiej rurce. Każdy kwiat posiada po sześć płatków i 6 pręcików, z których 3 są wyraźnie krótsze (jest to jedna z cech odróżniających zimowity od krokusów, których kwiaty mają tylko 3 pręciki). Wysokość pojedynczego kwiatu dochodzi do 15 cm. Zapylenie dokonuje się przy udziale owadów. Owoc ma postać jajowatej torebki o średnicy około 3-4 cm, pękającej na 3 części. Wyrasta ponad powierzchnię ziemi wiosną i pozostaje ukryty między liśćmi. Wewnątrz znajdują się ciemnobrunatne, kulistego kształtu nasiona.

Zastosowanie

Zimowit jesienny wykorzystuje się głównie na dwa sposoby. Przede wszystkim jest on rośliną ozdobną, sadzoną na rabatach, klombach, trawnikach i skalnikach. Jego kwiaty pastelowej barwy zachwycają delikatną urodą, a ponieważ z jednej bulwy może wyrosnąć nawet kilkanaście kwiatów, już kilka egzemplarzy rośliny pozwala uzyskać ciekawy efekt na obsadzanej powierzchni. Zimowit jest częstym elementem ogrodów (np. typu alpejskiego), tym cenniejszym, że kwitnie w czasie gdy większość roślin innych gatunków już dawno przekwitła. Wyhodowano kilka interesujących odmian, które mogą stanowić miły akcent w ogrodzie, zwłaszcza gdy rosną w grupie. Z powodzeniem można sadzić zimowity w pojemnikach na tarasach i balkonach, a kwiaty (choć wydają się kruche) nadają się do wazonu. Drugi kierunek zastosowania tego gatunku to medycyna. Toksyczne właściwości zimowitu jesiennego znano już w starożytnej Grecji. W lecznictwie gatunek zadebiutował w średniowieczu, początkowo był stosowany w reumatyzmie, a od XVIII w. również w leczeniu dny moczanowej. Przez wiele wieków był wykorzystywany w tradycyjnej medycynie ludowej. Obecny stan wiedzy naukowej na temat zimowitu sprawia, że klasyfikuje się go jako roślinę silnie trującą, której nie należy stosować na własną rękę. Najważniejszym związkiem aktywnym biologicznie jest alkaloid kolchicyna – otrzymywany z bulw albo nasion, o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym, obecny w preparatach zwalczających ostre ataki dny moczanowej. Związek ten posiada wąski indeks terapeutyczny, co oznacza że różnica między dawką leczniczą a toksyczną jest niewielka i należy go stosować w najwyższą ostrożnością. Zatrucie objawia się drętwieniem jamy ustnej i trudnościami w przełykaniu, wymiotami i biegunką, obniżeniem temperatury ciała, niewydolnością nerek i porażeniem układów nerwowego i oddechowego, w wyniku czego może nastąpić zgon. Wyciągi z zimowitu jesiennego stosuje się także zewnętrznie w leczeniu raka skóry.

Zimowit jesienny - kwiaty
Zimowit jesienny – kwiaty

Ciekawostki

Dawniej zimowitowi przypisywano właściwości magiczne. Popularny był przesąd, że noszenie przy sobie jego bulwy chroni przed różnymi dolegliwościami, w szczególności bólem zęba. Choć zimowit jesienny zawiera śmiertelnie niebezpieczne substancje, stwierdzono, że nie wszystkie gatunki zwierząt cechuje jednakowa wrażliwość na ich toksyczne działanie. Zaobserwowano np., że związki te nie stanowią zagrożenia dla kóz i owiec. Nie zmienia to jednak faktu, iż toksyny zawarte w zimowicie przenikają do mleka tych zwierząt i jako jego składnik mogą stanowić zagrożenie dla ludzi. Zimowit jesienny jest gatunkiem prawnie chronionym w Polsce. Warto wiedzieć, że długoletnią ochronę całkowitą w 2014 r. zamieniono na ochronę częściową. Kolchicyna jest stosowana w genetyce – zwiększa liczbę chromosomów w komórkach i jest stosowana do indukowania poliploidalności w hodowli roślin.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.