Złotokap

Złotokap zwyczajny
Złotokap zwyczajny

Złotokap w pełni kwitnienia naprawdę robi wrażenie. Grona złocistych kwiatów wyglądają jakby spływały z drzewka, tworząc efektowną, jaskrawą kaskadę. Przy tym złotokap nie jest kapryśny;  dobrze znosi przeciętne warunki i bez problemu nadaje się do uprawy w naszych ogrodach. Trzeba jednak wiedzieć, że ten piękny krzew może być bardzo niebezpieczny, jest bowiem jedną z najbardziej trujących roślin ozdobnych.

Nazwa

Rodzaj  złotokap, czyli po łacinie Laburnum należy do rodziny bobowatych, inaczej zwanych motylkowatymi (Fabaceae).  Najbardziej znanymi przedstawicielami tego rodzaju są : złotokap zwyczajny, zwany też pospolitym (Laburnum anagyroides), złotokap alpejski (Laburnum alpinum) oraz złotokap Waterera (Laburnum × watereri), będący mieszańcem między nimi. Pochodzenie nazwy łacińskiej jest niejasne. Sufiks „-urnum” oznacza w języku łacińskim przynależność, powiązanie danej rzeczy z inną. Idący tym tropem niektórzy badacze sądzą, iż złotokap pochodzi z jakiegoś miejsca, którego nazwa została skrócona do słówka „Lab”. Inni badacze wywodzą nazwę Laburnum od łacińskiego Liburnae, czyli rodzaju długiego i smukłego okrętu, używanego w I w. p.n.e. przez Rzymian. Człon gatunkowy nazwy u złotokapu zwyczajnego (anagyroides) oznacza „jak Anagyris” i wskazuje na wizualne podobieństwo złotokapu zwyczajnego do roślin z rodzaju Anagyris. Polska nazwa rodzajowa odzwierciedla specyfikę wizerunku kwitnącego krzewu, który wygląda, jakby „ociekał złotem”. Istnieje wiele potocznych określeń dla złotokapu, funkcjonujących w różnych krajach, takich jak : złoty deszcz, złotodeszcz, szczodrokwiat czy złoty łańcuch. Wyhodowano sporo odmian złotokapu (przede wszystkim gatunku Laburnum anagyroides), o różnych interesujących cechach.

złotokap

Występowanie

Ojczyzną złotokapu zwyczajnego jest południowo-wschodnia Europa, gdzie można go spotkać w stanie dzikim. Z kolei złotokap alpejski pochodzi typowo z obszarów górskich zlokalizowanych na południu Europy. Oprócz naturalnych stanowisk (przy czym obecnie tylko trzy gatunki rosną dziko), różne gatunki i odmiany złotokapów są chętnie sadzone w charakterze roślin ozdobnych w wielu miejscach na świecie, np. w Wielkiej Brytanii (tu złotokap został wprowadzony do uprawy  już pod koniec XVI w.), niektórych stanach USA (np. Massachusetts), Irlandii,  Australii czy Nowej Zelandii. Rośliny te preferują klimat umiarkowany.

Opis

Złotokap zwyczajny ma pokrój krzewu lub niewielkiego drzewa. Nieprzycinany może osiągnąć wysokość nawet 7-9 m i szerokość około 4 m. Jego gałęzie są proste, wzniesione i za młodu zielone. Z czasem pokrywają się zdrewniałą i spękaną korą o ciemniejszej barwie. Liście są złożone z trzech pojedynczych, delikatnych listków owalnego kształtu, o długości 3-8 cm. Ze względu na kształt przypominają nieco liście koniczyny. Osadzone są na długich ogonkach. Z wierzchu ciemnozielone i błyszczące, pod spodem są jaśniejsze, pokryte delikatnym meszkiem (dotyczy to szczególnie młodych listków). Kwiaty mają wygląd typowy dla rodziny motylkowatych i u złotokapu zwyczajnego są bezwonne. Pojedynczy kwiat ma średnicę około 2 cm, złocistożółtą barwę i budowę dwuwargową. Osadzone są na niezbyt długich szypułkach i tworzą luźne, podłużne kwiatostany zwisające ku ziemi. Ich długość dochodzi do 20 cm. Po wiosennym okresie kwitnienia, trwającym około 2-3 tygodni, roślina wykształca owoce w postaci licznych, płaskich zielonych strączków o długości 5-6 cm. Wnętrze każdego z nich kryje do 7 nerkowatych, czarnych nasion. Złotokap alpejski jest podobny do opisanego powyżej gatunku, jest jednak znacznie mniejszy – dorasta do około 4 m. W odróżnieniu od swego popularnego kuzyna posiada wyraźnie pachnące kwiaty zebrane w nieco dłuższe kwiatostany (do 30 cm). Złotokap Waterera (Laburnum × watereri) cechuje się bardzo dużymi, efektownymi gronami kwiatów, których długość dochodzi do nawet do 60 cm.

Zastosowanie

Złotokapy to przede wszystkim rośliny ozdobne. Są chętnie sadzone w parkach i ogrodach, bo dzięki efektownym kwiatostanom są niezwykle dekoracyjne. Najciekawsze rezultaty można uzyskać poprzez odpowiednie formowanie drzewka i prowadzenie go na różnego typu podporach i pergolach. Największe wrażenie robią alejki „zadaszone” obficie kwitnącym złotokapem. Złotokap zwyczajny nie jest rośliną wymagającą, lubi stanowiska słoneczne i żyzną, przepuszczalną glebę. Zasadniczo jest mrozoodporny. Jedynie bardzo srogie zimy mogą stanowić zagrożenie dla młodych egzemplarzy. Drewno złotokapu jest twarde i bardzo trwałe, dlatego ma znaczenie użytkowe. Dawniej było używane np. do wytwarzania łuków, a także do wyrobu mebli i różnorakich narzędzi. Drewno starszych okazów, ze względu na ciemną barwę stosowano niekiedy jako substytut znacznie droższego hebanu, i stąd wzięło się określenie „fałszywy heban”. Laburnum anagyroides jest często używany w ogrodnictwie jako podkładka do szczepienia.

Trujący czy leczniczy ?

Niektóre źródła podają, że złotokapy są jednymi z najbardziej niebezpiecznych krzewów, jakie można znaleźć w otoczeniu człowieka. Inni autorzy przytaczają przypadki, w których spożywanie nasion zakończyło się jedynie zatruciem pokarmowym. Faktem jest, że wszystkie części rośliny zawierają toksyczny alkaloid – cytyzynę. Jego działanie polega na pobudzaniu autonomicznego układu nerwowego, w tym ośrodka oddechowego i naczynioruchowego. Skutkuje to wzrostem ciśnienia krwi i zaburzeniami oddychania. W wyniku zatrucia pojawiają się drgawki, ślinotok, osłabienie, zawroty głowy, uczucie pieczenia w jamie ustnej oraz biegunka i wymioty. Brak szybkiej pomocy lekarskiej może skutkować śpiączką i zgonem. Szczególnym zagrożeniem wydają się być nasiona ukryte w młodych, zielonych strączkach przypominających świeży groszek, które mogą być przez pomyłkę zjadane przez dzieci. Istnieją też doniesienia o zatruciu miodem pochodzącym z kwiatów złotokapu. Zarazem złotokap pospolity jest także uznawany za roślinę leczniczą. Jak podają autorzy książki „Rośliny lecznicze. ATLAS” (J. Anioł  – Kwiatkowska, S. Kwiatkowski, W. Berdowski Wyd. „Arkady” 1993r.) surowcami zielarskimi są : ziele (młode ulistnione wierzchołki pędów pozyskiwane w czasie kwitnienia) oraz nasiona (zbierane we wrześniu i październiku). Złotokap wykazuje działanie pobudzające, podnoszące ciśnienie krwi, przeciwbólowe i odtruwające. Odwar z ziela i nasion był dawniej stosowany astmie, rozedmie płuc, niedociśnieniu i migrenie. Obecnie dwóch producentów (jeden z Polski, a drugi z Bułgarii) wykorzystuje małe dawki cytyzyny w preparatach służących odzwyczajeniu od palenia tytoniu, dostępnych bez recepty w naszych aptekach.

Złotokap zwyczajny - owoce
Złotokap zwyczajny – owoce

Ciekawostki

Oprócz tego, że złotokap jest bardzo trujący dla ludzi, wykazuje także toksyczne działanie wobec zwierząt. Jednak, jak zaobserwowano, nie w każdym przypadku działa jednakowo. Wśród zwierząt najbardziej wrażliwe na jego działanie są prawdopodobnie konie, dla których dawka śmiertelna wynosi 500 mg cytyzyny na 1 kg masy ciała. Z kolei w przypadku owiec, kóz i zajęcy cytyzyna zawarta w złotokapie nie powoduje zatrucia. Istnieją przesłanki co tego, że poetycki opis złotokapu natchnął J.R.R Tolkiena do wymyślenia Laurelin – mitycznego drzewa występującego w jego powieściach.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.