Żywokost lekarski

Żywokost lekarski (Symphytum officinale)

Żywokost lekarski to jedno z najstarszych ziół – gatunek był wykorzystywany w medycynie już w starożytności. Jednak w świetle najnowszych badań nieco stracił na znaczeniu, a to ze względu na  toksyczność zawartych w nim alkaloidów pirolizydynowych. Nie zaleca się więc jego stosowania doustnie. Mimo to podstawowy surowiec czyli korzeń żywokostu wciąż ma dużą wartość w przypadku zastosowania zewnętrznego. Jest bardzo użyteczny w leczeniu stłuczeń, skręceń i złamań oraz sińców i zadrapań.

Nazwa

Żywokost lekarski jest przedstawicielem liczącego około 30 gatunków rodzaju żywokost oraz rodziny ogórecznikowatych, zwanych także szorstkolistnymi (Boraginaceae). Nosi łacińską nazwę Symphytum officinale. Polska nazwa rośliny wzięła się od wieloletniej tradycji stosowania korzenia tego gatunku w leczeniu złamań. Nosił on nawet dawniej ludową nazwę „żywa kość”, która potem (w nieco zmodyfikowanej formie) została przyjęta przez botaników jako nazwa naukowa. Inne nazwy potoczne tej rośliny to : hawicz, hawies, kosztiwal, kosztywał, kościfoł, kusztyfon, hałasieniec, zrost czy żywy gnat. Łacińska nazwa rodzaju wzięła się od greckiego wyrazu sympho, który oznacza „rosnąć razem” (tu w sensie „zrastać się”) oraz fyton czyli „roślina”.  Warto jeszcze wspomnieć, że różne gatunki żywokostu hybrydyzują ze sobą, np. ze skrzyżowania żywokostu lekarskiego z żywokostem kolczastym (Symphytum asperum) powstał żywokost rosyjski (Symphytum x uplandicum).

Występowanie

Opisywany gatunek występuje na obszarze niemal całej Europy (wyjątkiem są krańce południowe) oraz w Azji Środkowej i Azji Mniejszej. Ponadto na początku XVII w. żywokost lekarski został sprowadzony do Ameryki Północnej i uległ naturalizacji na znacznym obszarze tego kontynentu. W Polsce jest to jeden z czterech naturalnie występujących gatunków żywokostu. Rośnie pospolicie na terenie całego kraju. Roślinę można spotkać głównie w miejscach cechujących się dobrym dostępem do wody np. nad brzegami stawów i rzek (w nadwodnych zaroślach), na wilgotnych łąkach i w rowach oraz w podmokłych częściach lasów. Gatunek dobrze się czuje w towarzystwie traw.

Opis

Żywokost lekarski jest okazałą byliną, która w przypadku starszych osobników tworzy spore kępy. Roślina dorasta do około 1 m wysokości. W części podziemnej wykształca gruby i rozgałęziony palowy korzeń ciemnobrązowej barwy i stożkowatego kształtu. Nad ziemię wyrasta wzniesiona zielona łodyga, dość gruba, czterokanciasta, szorstko owłosiona i pusta w środku. Liście żywokostu lekarskiego są ciemnozielone i szorstko owłosione, jajowatego lub lancetowatego kształtu. Długość pojedynczego liścia dochodzi do nawet 20 – 25 cm. Dominują liście siedzące. Na szczytach pędów zawiązują się niewielkie kwiaty purpurowo-fioletowej lub białej barwy, zebrane w skrętki. Pojedynczy kwiat ma 1 – 2 cm długości, koronę dzwonkowatego kształtu oraz 5 pręcików i 1 słupek. W przeciwieństwie do liści, kwiaty są zwisające. Roślina kwitnie w miesiącach maj – lipiec. Po zapyleniu zawiązuje się owoc, który ma postać rozłupni, rozpadającej się na 4 orzeszki.

Żywokost lekarski

Zastosowanie

Gatunek nie bez przyczyny nosi nazwę żywokostu lekarskiego. Roślina ma bowiem długą tradycję zastosowania leczniczego, sięgającą czasów starożytnych. Surowcem zielarskim jest korzeń (Radix Symphyti) pozyskiwany wczesną wiosną lub późną jesienią. Jest on bogaty w takie substancje biologicznie aktywne jak : alkaloidy pirolizydynowe (m.in. cynoglosyna, symfytyna, lasiokarpina, echimidyna), glikoalkaloidy (konsolidyna, alantoina), cukry, aminokwasy, trójterpeny, kwasy wielofenolowe, garbniki, śluzy, żywice, gorycze i sole mineralne (w tym związki krzemu). Wyciągi z korzenia żywokostu lekarskiego wykazują działanie osłaniające, ściągające, powlekające i zmiękczające. Mają właściwości regenerujące i przyspieszają gojenie (poprzez pobudzanie ziarninowania). Działają także przeciwkrwotocznie. Głównym bogactwem żywokostu lekarskiego, odpowiadającym za właściwości gojące i regenerujące jest alantoina. Najbardziej tradycyjne i powszechnie znane zastosowanie rośliny polega na przygotowaniu papki z rozmiażdżonych korzeni i następnie użycie jej w formie okładów w złamaniach, zwichnięciach i innych urazach narządów ruchu, a także leczeniu zmian reumatycznych i artretycznych. Drugi sposób polega na sporządzaniu przymoczków nasączonych odwarem z korzeni. Stosuje się je przy owrzodzeniach, oparzeniach i odmrożeniach. Żywokost może być także pomocny w przypadku trudno gojących się ran, sińców, odleżyn, owrzodzeń żylakowych czy egzemy.

Dawniej preparaty z żywokostu były stosowane doustnie – w postaci wyciągów wodnych i alkoholowych. Ze względu na dużą zawartość śluzów i właściwości powlekające oraz gojące były pomocne w stanach zapalnych i uszkodzeniach błon śluzowych żołądka i jelit. Jednak przeprowadzone w XX w. badania wykazały dużą toksyczność (a konkretnie – hepatotoksyczność) zawartych w surowcu alkaloidów pirolizydynowych i obecnie roślina jest używana wyłącznie zewnętrznie. Warto wspomnieć, że alkaloidy pirolizydynowe są niebezpieczne także dla zwierząt gospodarskich, dlatego żywokost jest chwastem, niepożądanym na łąkach i pastwiskach.

Żywokost lekarski bywa uprawiany w ogrodach ze względu na walory ozdobne – dekoracyjne liście i ładne kwiaty. Pasuje np. do ogrodów naturalistycznych i ziołowych. Można go sadzić w donicach. Jest rośliną łatwą uprawie i mało wymagającą.

Ciekawostki

Żywokost lekarski jest rośliną miododajną, z tym że jego nektar nie jest dostępny dla wszystkich owadów. A to wynika ze specyficznej budowy jego kwiatu. Dostać się do niego mogą wyłącznie te, które wystarczająco długi narząd gębowy. Niektóre owady np. trzmiele potrafią sobie poradzić z tą niedogodnością przegryzając ścianki kwiatu. Żywokost bardzo łatwo rozmnaża się z odrostów korzeniowych. Jest w stanie odrodzić się nawet z małego kawałka korzenia, dlatego wyrwanie go z korzeniami (jeśli nie jest bardzo dokładne) nie daje pełnej gwarancji pozbycia się go.

Żywokost lekarski (Symphytum officinale)
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.