Bananowiec

Bananowiec
Bananowiec

Dziś trudno uwierzyć, że banany jeszcze nie tak dawno temu stanowiły w Polsce trudno dostępny rarytas, bowiem są obecne w większości sklepów oferujących asortyment owocowo – warzywny. Warto wiedzieć, że banan to jeden z najpopularniejszych owoców na  świecie, w dodatku zaliczany do najdłużej obecnych w uprawie. Istnieje szereg odmian bananowców o różnorakich zastosowaniach, włącznie z bananem karłowym, który stał się popularną rośliną doniczkową. 

Nazwa

Rodzaj banan (lub bananowiec), czyli po łacinie Musa, obejmuje ponad 70 gatunków. Poniższy opis skupia się na najbardziej znanym z nich, czyli bananie zwyczajnym Musa x paradisiaca. Jest on w najprawdopodobniej mieszańcem pomiędzy dwoma dziko rosnącymi gatunkami Musa acuminata i Musa balbisiana. Należy do rodziny bananowatych (Musaceae Juss.). Inne nazwy określające banana zwyczajnego to : banan właściwy, figa rajska lub banan zaostrzony. Samo słowo „banan” pochodzi prawdopodobnie z języka arabskiego, w którym oznacza palec. Musa paradisiaca może być także tłumaczone jako : banan rajski (paradisum to po łacinie raj).

Występowanie

Bananowce pochodzą z południowo – wschodniej części Azji. Ich uprawa w gruncie jest możliwa w rejonach tropikalnych i subtropikalnych. W miejscach o chłodniejszym klimacie można je spotkać w szklarniach, oranżeriach i palmiarniach oraz w uprawie doniczkowej (odmiany karłowe). Banan zwyczajny nie występuje w stanie dzikim. Znany jest tylko w uprawie, w której obecny jest od bardzo dawna, według niektórych źródeł nawet od czterech tysięcy lat. Pierwotnie uprawiano go na obszarze dzisiejszej Indonezji. Obecnie można go spotkać w przeszło stu krajach; praktycznie w całej strefie międzyzwrotnikowej. Gdzieniegdzie jest to uprawa na naprawdę dużą skalę (wśród roślin uprawnych banan zajmuje czwarte miejsce w rankingu światowym). Można go spotkać w Ameryce Południowej (np. w Brazylii, Ekwadorze, Kolumbii, Peru), w Afryce (m.in. w Nigerii, Kongu, Ghanie, Kenii, Rwandzie, Tanzanii, Ugandzie, Zimbabwe), w Australii, na Filipinach, w Papui-Nowej Gwinei oraz w najcieplejszych rejonach Azji (w Indiach, Bangladeszu, Singapurze, Wietnamie). Największymi producentami owoców bananowca zwyczajnego są : Indie, Chiny, Filipiny, Brazylia, Ekwador, a główni eksporterzy to : Ekwador, Filipiny, Kostaryka i Kolumbia (dane z 2014 r.). W Europie banan zwyczajny jest uprawiany od XIX w., głównie w krajach basenu Morza Śródziemnego (w Hiszpanii, Portugalii, na Cyprze i we Włoszech) oraz w charakterze rośliny ozdobnej – w szklarniach i donicach.

Bananowiec - owoce
Bananowiec – owoce

Opis

Bananowiec (choć jego wygląd może to sugerować) nie jest drzewem. Jest to imponujących rozmiarów (do 15 m wysokości) bylina. Część podziemną stanowi dość grube, bulwiaste kłącze. Z niego wyrasta krótka łodyga. Liście są osadzone na długich, mięsistych ogonkach, które dołem są rozszerzone i wzajemnie zachodzą na siebie, tworząc główną oś rośliny, przypominającą pień drzewa. To tzw. pień pozorny. Jest on pusty w środku i ma około 40 cm średnicy. Blaszki liściowe są bardzo duże (o długości dochodzącej do 3–4 m), owalne lub lancetowate, całobrzegie i przedzielone nerwem głównym, od którego pionowo odchodzą nerwy boczne. Często można spotkać liście o brzegach postrzępionych, uszkodzonych przez wiatr. Pęd kwiatowy wyrasta z kłącza i przechodzi przez środek pnia pozornego. Na jego szczycie zawiązuje się kwiatostan, który osiąga pokaźne rozmiary (nawet 3 metry długości) i jest dość ciężki, dlatego z czasem zaczyna się zwieszać ku dołowi.  U jego nasady wyrastają kwiaty żeńskie (z których później powstają owoce), niżej znajdują się kwiaty męskie, a pomiędzy nimi kwiaty obupłciowe. Kwiaty są zapylane przez nietoperze i ptaki. Owocami są jagody zebrane w duże, groniaste owocostany, liczące do 400 sztuk. Mają charakterystyczny wydłużony kształt, osiągają przeważnie około 15 – 20 cm długości i są zakrzywione. W trakcie dojrzewania zmieniają barwę z zielonej na żółtą (lub czerwonawą – w zależności od odmiany). Pod niejadalną, skórzastą skórką znajduje się słodki, mączysty miąższ kremowej barwy.

Bananowiec - zdjęcie zrobione we Włoszech
Bananowiec – zdjęcie zrobione we Włoszech

Zastosowanie

Przede wszystkim spożywcze. Banan zwyczajny jest stosunkowo łatwy w uprawie i z reguły dostarcza wysokich plonów (nawet ponad 30 ton owoców z jednego hektara). Słodkie, dojrzałe owoce spożywa się na surowo, można też przetwarzać je na dżemy, galaretki, gęste soki i syropy oraz wina i likiery. Istnieją kraje, w których banany są podstawą diety – w dużej mierze dlatego, że wytwarza się z nich mąkę. Banany można gotować, piec, smażyć i suszyć. Stanowią składnik wielu różnych dań (np. deserów, ciast, sałatek). Są źródłem wielu cennych witamin (beta-karotenu, witamin z grupy B, witaminy C) oraz mikro- i makroelementów (m.in. potasu, magnezu i selenu). Zastosowanie znajdują nie tylko owoce. W krajach afrykańskich wykorzystuje się również pąki, kwiaty oraz młode, zwinięte jeszcze liście (np. pęd kwiatowy oraz szczyt niedojrzałego kwiatostanu spożywa się po ugotowaniu jako warzywo). Liście są powszechnie używane do zawijania żywności lub jako substytut talerzy. Bananowiec zwyczajny ma także znaczenie w medycynie ludowej. Sok z pędu wykazuje działanie ściągające, dlatego jest stosowany w leczeniu biegunki. Liście (wysuszone i przetworzone na syrop) są stosowane w kaszlu i zapaleniu oskrzeli. Sok z podciętej łodygi jest środkiem antyseptycznym stosowanym na ropnie i rany, a sok z korzenia jest stosowany do leczenia obrzęków. W niektórych częściach Afryki liści bananowców używa się do pokrycia domów, a włókien, które z nich pochodzą, do wyplatania mat. Odmiany karłowate (dorastające do 2 m) są popularnymi, szybko rosnącymi roślinami doniczkowymi o dekoracyjnych liściach.

Bananowiec - niedojrzałe owoce
Bananowiec – niedojrzałe owoce

Ciekawostki

Banany wydzielają etylen, który w naturze powoduje ich dojrzewanie. W przypadku upraw, z których owoce trafiają na eksport do odległych krajów, zrywa się owoce niedojrzałe i następnie zapewnia im przez 3 – 4 tygodnie temperaturę około 13 °C. W tym czasie owoce mogą zostać przetransportowane. Następnie poddaje się je działaniu etylenu, aby przyspieszyć osiągnięcie dojrzałości. Pakowanie bananów w szczelne torby zawierające jakiś absorbent etylenu (np. nadmanganianu potasu) pozwala na ich przechowywanie przez 3 – 4 tygodnie bez potrzeby chłodzenia. W domowych warunkach możemy niejako „sterować” procesem dojrzewania bananów, umieszczając je w pobliżu dojrzałych jabłek lub brzoskwiń, które także są źródłem etylenu. Warto wiedzieć, że uprawiając bananowca w doniczce, przy odrobinie szczęścia możemy dochować się własnych owoców (oczywiście w dużo mniejszej skali niż w naturalnych warunkach). Banany zawierają serotoninę, będącą jednym z neuroprzekaźników, której poziom wpływa na utrzymanie dobrego nastroju.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.