Barwinek pospolity

Barwinek pospolity (Vinca minor)
Barwinek pospolity (Vinca minor)

Kwiaty barwinka pospolitego choć są niepozorne, przyciągają wzrok lawendowo-błękitną barwą. Dzięki niej są wyraźnie widoczne na tle zwartej plątaniny zielonych pędów i liści, która niczym miękki dywan okrywa powierzchnię ziemi. Walory ozdobne i małe wymagania czynią z barwinka jedną z najchętniej uprawianych roślin okrywowych. Ale wdzięczne kwiaty i gąszcz liści to nie wszystko. Barwinek, który w dawnych czasach był uważany za roślinę magiczną, kryje w sobie bogactwo substancji czynnych – leczniczych i trujących.

Nazwa

Barwinek pospolity (Vinca minor), nazywany także barwinkiem mniejszym lub barwinkiem karłowym, należy do niewielkiego rodzaju barwinek (Vinca) liczącego zaledwie 5 gatunków. Jest on częścią rodziny toinowatych (Apocynaceae). W polskim nazewnictwie ludowym gatunek znany jest jako : barbik, barbinek czy barwinek zwykły. W USA jest określany jako mirt pełzający. Człon rodzajowy nazwy pochodzi prawdopodobnie od łacińskiego słowa vincire oznaczającego łączenie lub wiązanie (co odnosi się do długich, elastycznych pędów i dawnego zwyczaju plecenia z barwinka wieńców) lub vincere co oznacza „podbić, zwyciężyć” (zimozielony barwinek podbija, pokonuje zimę). Słowo minor oznacza dosłownie „mniejszy” i służy odróżnieniu opisywanego gatunku od barwinka większego (Vinca major) o dłuższych, bardziej okazałych liściach.

Występowanie

Opisywany gatunek pochodzi z centralnej i południowej Europy. Zasięg jego naturalnego występowania rozciąga się od Portugalii i Francji na zachodzie kontynentu aż po rejony Kaukazu i Turcję na wschodzie. Na północy granicę zasięgu kreśli Morze Bałtyckie, a na południu Morze Śródziemne. To oznacza, że oprócz wymienionych krajów dziko rosnący barwinek pospolity można spotkać np. w Austrii, Czechach, Słowacji, na Węgrzech, w Belgii, Holandii, Szwajcarii, Rumunii czy we Włoszech. Jego naturalne siedliska to skraje lasów, zagajniki i zarośla. Obecnie gatunek rozszerzył swój zasięg na inne kontynenty i w wielu miejscach jest naturalizowany (np. Chiny, Indie, Australia, Nowa Zelandia, Finlandia, Kenia, Tanzania, Kanada, Chile). Do Ameryki Północnej został sprowadzony w XVIII w. w charakterze rośliny ozdobnej, po czym jako uciekinier z upraw rozprzestrzenił się gdzieniegdzie w lasach i obecnie w niektórych stanach USA jest uznawany za gatunek inwazyjny. Dziko rosnący barwinek pospolity możemy spotkać także w Polsce (głównie na niżu).

Opis

Barwinek pospolity jest zimozielonym półkrzewem o niewielkich rozmiarach (dorasta do około 20 – 30 cm wysokości). Wykształca cienkie, zielone łodyżki, które mają tendencję do płożenia się i „zakotwiczania” w ziemi (poprzez wypuszczanie korzeni w węzłach), co daje początek nowym roślinom. Barwinek pospolity nie posiada jednak zdolności wspinania się i nie może zajmować pionowych płaszczyzn. Liście są osadzone na krótkich ogonkach, całobrzegie, eliptycznego bądź eliptyczno-lancetowatego kształtu. Blaszka liściowa jest gładka i błyszcząca, ciemnozielonej barwy (młode liście są jasnozielone), długości 2 – 4,5 cm i szerokości 1 – 2,5 cm. W kątach liści na długich ogonkach wyrastają pojedynczo urocze kwiaty  – najczęściej liliowoniebieskie, rzadziej – białe. Każdy kwiat jest pięciopłatkowy, o średnicy do 3 cm. Płatki są zrośnięte dołem w kształt lejka, a górą wolne i ukośnie tępo zakończone, przez co kwiat barwinka przypomina nieco wiatraczek. Kwitnienie barwinka pospolitego rozpoczyna się bardzo wcześnie, bo już w kwietniu i trwa do początku lata, a niekiedy powtarza się jeszcze we wrześniu. Kwiaty są obupłciowe, zapylane przez pszczoły. Owoc ma postać podwójnego mieszka o długości do 2,5 cm, w którym znajduje się kilka nasion.

Barwinek pospolity - kwiaty
Barwinek pospolity – kwiaty

Zastosowanie

Barwinek pospolity to przede wszystkim piękna roślina ozdobna. Choć jest niewielkich rozmiarów, to z biegiem czasu potrafi stworzyć na powierzchni ziemi efektowny zielony kobierzec. A to dzięki temu, iż łatwo i samoistnie się ukorzenia. Sprawdza się zatem jako roślina okrywowa. Barwinek ma jeszcze tę zaletę, że idealnie nadaje się do miejsc zacienionych, często niedostępnych dla innych gatunków (ładnie prezentuje się np. pod drzewami). Może być także sadzony w charakterze umocnienia na zboczach lub brzegach wód (posiada zdolność stabilizacji gleby i zapobiegania erozji). Uzyskano kilka intersujących odmian ozdobnych tego gatunku. Barwinek pospolity to także roślina lecznicza, znana głównie w medycynie ludowej. Surowcem leczniczym jest ziele (Herba Vincae minoris) pozyskiwane w okresie kwitnienia, które zawiera szereg składników czynnych (jak alkaloidy, flawonoidy, garbniki, trójterpeny czy kwasy organiczne) o działaniu przeciwkrwotocznym, hipotensyjnym, przeciwbólowym, przeciwzapalnym, przeciwmiażdżycowym, nasercowym i uspokajającym. Napary z niego stosowano w leczeniu krwawień wewnętrznych, obfitych miesiączkach, zakrzepowym zapaleniu żył, zawrotach głowy, szumach usznych, migrenach, nadciśnieniu, padaczce czy nerwicach wegetatywnych. Papka ze zmiażdżonych liści nałożona na ranę ma właściwości gojące i ściągające. Naparem można płukać jamę ustną przy chorobach dziąseł i przyzębia, owrzodzeniach błony śluzowej czy bólu gardła. Jednak (jak to nieraz bywa w przypadku ziół) barwinek pospolity jest równocześnie rośliną trującą i leczenie nim powinno być prowadzone wyłącznie w porozumieniu z lekarzem fitoterapeutą. Preparaty z barwinka są przeciwwskazane w ciąży.

Kilka słów na temat uprawy…

Uprawa barwinka pospolitego nie nastręcza większych trudności. Gwarancją sukcesu jest zapewnienie roślinie odpowiednio żyznej gleby o dużej wilgotności (chociaż roślina jest w stanie przetrwać także okresy suche). Rozmnażanie jest bardzo łatwe – wystarczy zwykły podział kępy. Można też uzyskać sadzonki poprzez ukorzenianie pądów. Roślina dobrze się czuje w miejscach zacienionych oraz półcienistych, ale może rosnąć także w miejscach słonecznych (pod warunkiem, że będzie regularnie podlewana). Barwinek na ogół nie wymaga odchwaszczania, świetnie bowiem sam radzi sobie z konkurencją tworząc przy ziemi rodzaj szczelnej pokrywy broniącej dostępu do światła (a trzeba pamiętać, że rośnie na ogół w miejscach już zacienionych). Roślina wykazuje dużą odporność wobec chorób i szkodników.

Barwinek pospolity - młode liście
Barwinek pospolity – młode liście

Ciekawostki

W Ameryce Południowej istniał kiedyś zwyczaj sadzenia barwinka pospolitego na cmentarzach. Jak wielu roślinom w dawnych czasach przypisywano mu magiczne właściwości, które wiązały go z kulturą miłości i śmierci. Był np. składnikiem magicznych eliksirów, które miały przywrócić zerwane związki, a w niektórych krajach europejskich wierzono, że zapewnia ochronę przed czarami i złymi mocami. Był używany do rzucania zaklęć, a w dymie z palonych liści barwinka podobno ukazywały się dusze zmarłych… Z tego powodu we Francji nazywano go violette des sorciers czyli „fiolet czarownic”. Vinca minor zawiera ponad 50 różnych alkaloidów, w tym : winkaminę, rezerpinę, wineridynę, winkamon, apowinkaminę i inne. Półsynetyczną pochodną winkaminy – winpocetynę, która rozszerza naczynia i zwiększa przepływ krwi przez naczynia mózgowe, stosuje się w lecznictwie w chorobach krążenia (preparaty są dostępne w Polsce na receptę). W Polsce barwinek pospolity występujący na stanowiskach naturalnych był do 2014 r. objęty ochroną prawną.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.