Bez czarny

Bez czarny (Sambucus nigra) - kwiaty
Bez czarny (Sambucus nigra) – kwiaty

Dziki bez czarny to roślina szczególnie cenna w okresie jesiennych przeziębień, szeroko stosowana w postaci preparatów napotnych i wspomagających odporność. Ale to nie wszystko. Prozdrowotne właściwości bzu czarnego są znane od wielu wieków, a liście, owoce i kwiaty bzu należą do najczęściej i najszerzej wykorzystywanych przez medycynę ludową surowców. Przed podjęciem prób samodzielnego leczenia warto jednak zapoznać się z krótką charakterystyką tej rośliny, chociażby po to, by mieć świadomość jej innego – toksycznego działania.

Nazwa

Bez czarny, znany w oficjalnym nazewnictwie także jako dziki bez czarny, to po łacinie Sambucus nigra. Rodzaj Sambucus zaliczany jest do rodziny przewiertniowatych (Caprifoliaceae) lub według innych klasyfikacji do piżmaczkowatych (Adoxaceae). Systematyka w przypadku bzów jest nieco pogmatwana, ponieważ różni badacze wyodrębniają różne ilości taksonów, często uznając część gatunków za podgatunki lub mieszańce. Naukowa nazwa, nadana roślinie przez Karola Linneusza, pochodzi prawdopodobnie od łacińskiego słowa sambuca (którym określano instrument muzyczny, będący rodzajem niewielkiej harfy). Człon gatunkowy (nigra) nawiązuje do koloru owoców (po łacinie czarny to nigrum). Jako roślina powszechnie stosowana w polskim lecznictwie ludowym, bez czarny doczekał się wielu określeń używanych w mowie potocznej, takich jak : bzina, bzowina, buzina, hyczka, kaszka, bez apteczny, bez dziki czy bez biały.

Występowanie

Ojczyzną dzikiego bzu czarnego są najprawdopodobniej tereny środkowej i zachodniej Europy, gdzie roślina posiada najliczniejsze stanowiska. Obszar jej występowania obejmuje oprócz prawie całej Europy także krańce Afryki Północnej i część Azji Zachodniej. W zasięgu znajduje się również cała powierzchnia Polski. Bez czarny jako gatunek naturalizowany można spotkać m. in. w Ameryce Północnej, Australii czy Chinach. Rośliny w największych ilościach występują na stanowiskach naturalnych, którymi są głównie cieniste lasy i zarośla (często położone nad brzegami wód). Mogą także stanowić składnik tzw. roślinności ruderalnej na nieużytkach, terenach poprzemysłowych, poboczach dróg czy rumowiskach. Bywają sadzone w ogrodach – istnieje bowiem wiele interesujących ozdobnych odmian dzikiego bzu. Gatunek ma małe wymagania i jest w pełni mrozoodporny.

Bez czarny - kwiaty
Bez czarny – kwiaty
Bez czarny - dojrzewające owoce
Bez czarny – dojrzewające owoce

Opis

Dziki bez czarny ma pokrój krzewu lub niewysokiego drzewa i jest zazwyczaj silnie rozgałęziony. Osiąga maksymalnie do 10 m wysokości. Pień i gałęzie pokrywa szara, brodawkowata kora. Młode gałązki są wypełnione wewnątrz białym, gąbczastym rdzeniem. Liście są dość duże (10 – 30 cm długości) i nieparzystopierzaste. Składają się z 3 – 7 eliptycznych pojedynczych listków o piłkowanym brzegu. Kwiaty są bardzo drobne, białe, pięciokrotne. Wyrastają licznie na szczytach pędów, tworząc płaskie kwiatostany o kształcie baldachów i średnicy 10 – 20 cm. Wydzielają charakterystyczną, intensywną i nieco odurzającą woń. Kwitnienie bzu czarnego przypada w miesiącach maj – lipiec. Po zapyleniu zawiązują się liczne kuliste owoce (o typie pestkowca), które w trakcie dojrzewania zmieniają barwę z zielonej, poprzez czerwoną, aż do lśniąco czarnej. Pojedynczy owoc ma średnicę około 0,5 – 0,8 cm i zawiera od 3 do 5 nasion. Proces dojrzewania kończy się zazwyczaj we wrześniu – październiku.

Bez czarny - dojrzewające owoce
Bez czarny – niedojrzałe owoce

Zastosowanie

Krzewy bzu czarnego wiosną zachwycają delikatnymi, jakby koronkowymi kwiatami i liśćmi, a jesienią przyciągają wzrok gronami błyszczących owoców. Ich niewątpliwy urok sprawia, że gatunek ten jest sadzony w ogrodach i parkach w charakterze rośliny dekoracyjnej. Uzyskano wiele odmian ozdobnych, atrakcyjnych nawet dla najbardziej wymagających ogrodników. Jednak bez czarny zyskał znaczenie przede wszystkim jako roślina lecznicza. Większość zastosowań znalazł w medycynie ludowej, gdzie wykorzystuje się jego liście, pędy i korę (zbierane wiosną) oraz dojrzałe owoce. Wspomniane surowce zawierają m. in. flawonoidy, kwasy organiczne, saponiny, antocyjaniny, pektyny, sole mineralne oraz witaminy, i wykazują działanie : moczopędne, napotne, przeciwgorączkowe, bakteriobójcze, przeciwbólowe, odtruwające czy przeciwwirusowe. Nic więc dziwnego, że ekstrakty z bzu spotkać możemy w wielu preparatach stosowanych w profilaktyce i leczeniu chorób infekcyjnych, zwłaszcza tych, w przebiegu których występuje gorączka (jak grypa, przeziębienie). Naturalne leki roślinne zawierające wyciągi z Sambucus nigra odnajdziemy także w suplementach diety wspomagających odporność organizmu. Owoce mają zastosowanie kulinarne, należy jednak pamiętać, że świeże, nieprzetworzone owoce są trujące, ponieważ (tak jak inne części rośliny) zawierają toksyczne glikozydy – sambunigrynę i sambucynę. Obróbka termiczna niweluje działanie toksyn, więc owoce mogą być spożywane po przetworzeniu – robi się z nich syropy, soki, konfitury i dżemy. Wyciągi z Sambucus nigra można spotkać także w kosmetykach, szczególnie przeznaczonych dla cery dojrzałej – o działaniu przeciwzmarszczkowym i wybielającym.

Przykłady zastosowań w ziołolecznictwie :

– napar z młodych pędów i liści wykazuje działanie moczopędne i odtruwające i jest stosowany pomocniczo w chorobach nerek i cukrzycy
– napar z kwiatów jako środek napotny i uszczelniający naczynia włosowate wspomaga organizm w walce z grypą, przeziębieniem i zapaleniem oskrzeli; zewnętrznie jest używany do płukania jamy ustnej (do łagodzenia stanów zapalnych, w chorobach dziąseł i bólu zęba) oraz jako dodatek do kąpieli
– odwar z kory leczy dolegliwości nerek i pęcherza moczowego, wspomaga proces oddawania moczu
– okłady ze świeżych, młodych liści bzu czarnego mają zastosowanie w chorobach reumatycznych
– sok z owoców działa napotnie i przeciwgorączkowo, wzmacnia organizm i uspokaja.

Bez czarny - owoce dojrzałe
Bez czarny – owoce dojrzałe

Ciekawostki

Kwestią sporną wydają się toksyczne właściwości świeżych kwiatów bzu czarnego – część źródeł podaje, że są trujące, podczas gdy inne przedstawiają je jako jadalne i zupełnie bezpieczne do stosowania np. jako dodatek do sałatek i napojów, bądź ozdoba potraw. Dziki bez czarny jest używany w różnych krajach do sporządzania trunków i napojów. Na Węgrzech jest to brandy, w Rumunii bezalkoholowy suc de soc (inaczej socata), a we Francji aromatyczny likier. Najbardziej znany na świecie wydaje się jednak włoski likier o nazwie Sambuca, wytwarzany z anyżu, kopru włoskiego i lukrecji, z dodatkiem kwiatów bzu czarnego.
Opisywany gatunek, być może w związku z intensywnie czarną barwą owoców, przez wieki był otoczony aurą mrocznych wierzeń i licznych przesądów. Szczególną rolę przypisywano mu w kwestiach związanych ze śmiercią i pochówkiem. Przykładowo w Polsce istniał zwyczaj wylewania pod bzem wody używanej do mycia zwłok, co miało chronić przed śmiercią członków rodziny zmarłego. W Niemczech woźnica powożący karawanem miał przy sobie bat wykonany z gałązki bzu, którego jednakże nie wolno mu było używać. Wierzono także, iż spalanie drewna pochodzącego z pnia dzikiego bzu przywołuje siły nieczyste…

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.