Borówka czarna

Borówka czarna – źródło – Pixabay

Borówka czarna – powszechnie zwana „jagodą”-  kojarzy nam się przede wszystkim ze smacznymi, ciemnogranatowymi owocami. To bogactwo lasu znane niemal każdemu. I choć w ostatnich latach wyraźnie rośnie u nas popularność jej kuzynki – borówki amerykańskiej, to jednak nie sposób przecenić wartości naszych rodzimych czarnych jagód. Mają one nie tylko szerokie zastosowanie kulinarne, ale także cenne właściwości lecznicze.

Nazwa

Borówka czarna nosi łacińską nazwę Vaccinium myrtillus i jest częścią rodzaju borówka (Vaccinium), który liczy około 12 gatunków oraz rodziny wrzosowatych (Ericaceae). W Polsce roślina przeważnie jest nazywana czarną jagodą, modrą jagodą, jagodą leśną, czernicą, sinicą lub po prostu jagodą. Łacińska nazwa rodzaju jest przekształceniem wyrazu vaccae, czyli jagoda; natomiast etymologia członu gatunkowego nazwy wiąże się z fizycznym podobieństwem borówki czarnej do mirtu (rodzaj Myrtus). Przydomek „czarna” w polskiej nazwie odzwierciedla ciemną barwę owoców.

Owoce borówki czarnej. Źródło – Pixabay

Występowanie

Borówka czarna występuje w strefie klimatycznej umiarkowanej. W stanie dzikim można ją spotkać w Europie północnej i środkowej, północnej części Azji oraz w Ameryce Północnej (roślina jest naturalizowana w zachodniej części USA i Kanady). W Polsce jest to roślina pospolita na obszarze całego kraju. Borówka czarna to roślina typowo leśna. Jej środowiskiem życia najczęściej są bory sosnowe i mieszane (np. sosnowo – świerkowe, sosnowo – dębowe), ale można ją spotkać także w lasach bukowych i na wrzosowiskach. Miejsca występowania jagód są ściśle związane z wymaganiami życiowymi tego gatunku – borówka czarna potrzebuje na tyle kwaśnej gleby (pH 4,5 – 6), że wręcz może służyć jako wskaźnik dla gleb kwaśnych. Gatunek lubi żyzne i wilgotne podłoże, dobrze się czuje w miejscach zacienionych.

Borówka czarna (Vaccinium myrtillus)

Opis

Borówka czarna to niewielka krzewinka. Osiąga przeważnie około 30 cm wysokości, maksymalnie dorastając do 60 cm. Dzięki systemowi podziemnych kłączy roślina rozrasta się we wszystkie strony, tak że jeden egzemplarz potrafi zająć niekiedy spory obszar (nawet do kilku m). Borówka wykształca jasnozielone, kanciaste łodygi, które silnie się rozwidlają (starsze pędy nabierają szarobrązowej barwy). Na nich naprzemianlegle wyrastają na krótkich ogonkach małe (1-1,5 cm długości i do 1,5 cm szerokości) zielone liście jajowatego kształtu. Blaszka liściowa jest dość twarda, skórzasta, jasnozielona, połyskująca, brzegiem drobno piłkowana. Liście opadają na zimę. W ich kątach pojedynczo wyrastają niepozorne kwiaty (długości 2-3 mm) zielonkawej lub lekko różowej barwy, które kształtem przypominają pękate dzwoneczki. Borówka czarna kwitnie w maju. Jest rośliną samopylną, ale może być także zapylana przez owady (muchy, pszczoły, ćmy). W wyniku zapylenia powstają owoce – kuliste jagody o soczystym miąższu i drobnych nasionach wewnątrz. W miarę dojrzewania owoce borówki zmieniają barwę z zielonej na prawie czarną. Skórka każdego z nich jest pokryta sinym nalotem, a miąższ ma ciemnoczerwoną barwę, intensywny zapach i silnie barwiące właściwości. Średnica dochodzi do 6 – 10 mm. Zwyczajowo owoce borówki czarnej są nazywane „jagodami”. Ptaki, które się nimi żywią, przyczyniają się do rozsiewania nasion.

Borówka czarna – kwiat

Zastosowanie

Głównie kulinarne. Smaczne i zdrowe owoce borówki czernicy mogą być wykorzystywane na wiele sposobów. Mogą być spożywane na surowo – samodzielnie lub np. jako dodatek do deserów albo przetwarzane na soki, dżemy, marmolady, kompoty czy wino. W Polsce są także chętnie wykorzystywane jako farsz do naleśników i pierogów. Warto po nie sięgać, bo czarne jagody są zdrowe – zawierają witaminę PP, magnez i żelazo. Dobrze się przechowują w postaci mrożonej – nie tracą barwy, smaku ani wartości odżywczych. Bardzo dojrzałe owoce wykorzystuje się także do wyrobu barwnika spożywczego. Wyhodowano kilka odmian uprawnych borówki czarnej, a co bardziej ambitni ogrodnicy próbują ją sadzić w swoich ogródkach, by móc cieszyć się własnymi owocami. Jest to jednak sprawa niełatwa, bo roślinie trzeba zapewnić odpowiednio kwaśny odczyn gleby.

Drugi ważny kierunek zastosowania borówki czarnej to ziołolecznictwo. W europejskiej medycynie tradycyjnej gatunek ten jest znany od wczesnego średniowiecza. Do celów leczniczych w okresie od czerwca do września pozyskuje się liście oraz owoce. Roślina jest bogata w garbniki, kwasy organiczne (m.in. bursztynowy, cytrynowy czy jabłkowy), pektyny, cukry, karotenoidy, glukokininy, sole mineralne (w tym z dużą zawartością manganu), witaminy (np. C, B1). Surowce zielarskie pozyskane z borówki czarnej wykazują działanie : bakteriobójcze, moczopędne, przeciwzapalne, odtruwające, przeciwcukrzycowe, przeciwkrwotoczne, rozkurczowe i przeciwpasożytnicze. W praktyce najczęściej wykorzystuje się działanie zapierające – odwar z suszonych jagód jest powszechnie stosowanym, naturalnym środkiem na biegunkę, który polecany jest dorosłym, dzieciom i osobom starszym. Odwar z liści czernicy jest stosowany w stanach zapalnych dróg moczowych i skąpomoczu, zatruciach pokarmowych i nieżycie przewodu pokarmowego (ułatwia trawienie). Natomiast odwar z owoców wspomaga leczenie stanów zapalnych jamy ustnej, dziąseł i gardła oraz likwiduje nieprzyjemny zapach z ust. Podaje się go osobom z niedoborem witamin, rekonwalescentom i osobom z awitaminozą.

Owoce borówki czarnej są polecane jako naturalny środek poprawiający wzrok (m.in. poprzez poprawę ukrwienia dna oka), a szczególnie zwiększający zdolność widzenia w ciemności. Jagody zawdzięczają to działanie 13 antocyjanom występującym w formie glikozydów (często są one określane jednym wspólnym mianem jako myrtyliny). Są to silne przeciwutleniacze, które decydują także o ciemnoniebieskim zabarwieniu jagód. Najwięcej jest ich w owocach w pełni dojrzałych, zbieranych późnym latem. Wyciągi z czarnych jagód znajdują również zastosowanie jako składnik gotowych preparatów poprawiających wzrok i służących utrzymaniu prawidłowego widzenia dostępnych w aptekach.

Choć sprawa od co najmniej kilkunastu lat jest nagłaśniana w mediach, nie wszyscy przestrzegają zasady dokładnego mycia jagód przed spożyciem. Tymczasem niedomyte owoce mogą być przyczyną zakażenia groźną chorobą – bąblowicą. Może się bowiem zdarzyć, że na owocach będą jaja tasiemca bąblowcowego, roznoszone przez zakażone lisy.

Ciekawostki

O ile odwar z suszonych owoców działa zapierająco, to spożycie świeżych jagód wywiera efekt wręcz odwrotny – działa rozwalniająco. „Herbatkę” sporządzoną z liści borówki czarnej zaleca się chorym na cukrzycę (w liściach jest obecny glukochinon, który służy obniżeniu poziomu cukru we krwi). Nie powinna być ona jednak stosowana dłużej niż 3 tygodnie bez przerwy. Odwar z liści borówki dodaje się do kąpieli, które są pomocne w stanach zapalnych błon śluzowych i skóry (surowiec działa ściągająco i przeciwzapalnie). Dzięki właściwościom antyseptycznym borówki czarnej takie kąpiele świetnie odświeżają, likwidując przykry zapach potu na skórze. W ostatnich latach dużą popularność w naszym kraju zdobyła bliska kuzynka borówki czarnej – borówka wysoka (Vaccinium corymbosum), nazywana także borówką amerykańską. Jest ona szeroko uprawiana ze względu na owoce, które są słodsze i większe od naszych leśnych jagód. Nie są one jednak tak bogate w substancje o działaniu leczniczym, w tym najcenniejsze – antocyjany. Warto wspomnieć, że w naturze istnieją formy życiowe borówki czarnej o owocach barwy innej niż standardowa (białych, czerwonych lub żółtawych). Plamiące właściwości jagód znalazły praktyczne zastosowanie – owoce są źródłem ciemnoniebieskiego barwnika, który może być zamiennikiem atramentu. Jest także wykorzystywany w przemyśle spożywczym. Borówka czarna może żyć nawet 30 lat, a najobficiej kwitnie i owocuje w wieku około 7-8 lat.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.