Brzoza

Brzoza brodawkowata (Betula pendula)

Brzoza brodawkowata to drzewo znane w naszym kraju niemal każdemu, bez trudu rozpoznawane nawet przez dzieci. Atrybutem tego gatunku jest biała, łuszcząca się kora, która sprawia, że pnie brzóz wyraźnie odznaczają się na tle innych drzew. Oprócz nietuzinkowej urody brzoza posiada także liczne, cenne właściwości lecznicze. Przyjrzyjmy się jej nieco bliżej.

Nazwa

Do rodzaju brzoza (po łac. Betula) zalicza się około 50 – 60 gatunków. Ich dokładna liczba jest jednak trudna do oszacowania, bowiem poszczególne taksony tworzą ze sobą liczne hybrydy. W Polsce najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju jest brzoza brodawkowata (Betula pendula albo Betula verrucosa). Z innych warto wymienić brzozę omszoną (Betula pubescens), brzozę karłowatą (Betula nana) czy brzozę niską (Betula humilis). Brzoza brodawkowata jest bardzo często nazywana brzozą białą lub brzozą pospolitą, ale można się także spotkać z określeniami : berezyna, bretina, brzezica, brzoza zwisła, cięcitka lub czeczotka. Brzoza omszona w mowie potocznej jest określana jako : breza, brzoza kosmata, brzoza kudłata, brzoza włochata, rokieta albo poczyłyta. Łacińskie słowo betula prawdopodobnie ma swoje korzenie w języku celtyckim.

Występowanie

Ojczyzną wszystkich gatunków brzóz są Europa, Azja oraz Ameryka Północna. Rośliny z tego rodzaju rosną głównie w strefie klimatycznej umiarkowanej, ale są na tyle wytrzymałe, że mogą żyć także w klimacie arktycznym. Ogólnie brzozy mają małe wymagania życiowe i są odporne na różne warunki klimatyczne, dlatego często pełnią rolę drzew pionierskich. Brzoza brodawkowata jest najpospolitszym gatunkiem brzozy w naszym kraju. Rośnie w suchych lasach i zagajnikach, na wrzosowiskach, zrębach leśnych i przy drogach. Bywa sadzona w parkach i arboretach. Oprócz niej w stanie naturalnym występuje u nas jeszcze 5 gatunków brzozy. Są to brzoza omszona, brzoza niska, brzoza karłowata, brzoza ojcowska i brzoza Szafera. Brzoza omszona upodobała sobie najbardziej wilgotne środowisko – rośnie często nad brzegami rzek, na torfowiskach i w wilgotnych lasach.

Brzoza brodawkowata – pień

Opis

Brzoza brodawkowata jest okazałym drzewem (dorasta do 20 m wysokości) o jajowato – piramidalnej koronie. Jej charakterystyczną cechą jest biała kora na pniu (zwłaszcza w górnej części) oraz większych gałązkach. W dolnej części pnia kora jest zgrubiała i spękana, w górnej łuszczy się poziomymi płatami. Gałązki brzozy brodawkowatej są wiotkie i zwisające; za młodu nagie, z widocznymi kropelkami żywicy. Liście są dość sztywne i mają romboidalno – jajowaty kształt. Wyrastają na długich ogonkach. Brzeg blaszki liściowej jest ostro i nierówno podwójnie ząbkowany. Kwiatostany brzozy brodawkowatej (tak jak i w przypadku innych gatunków brzóz) mają postać „kotków”, w obrębie których skupione są kwiaty męskie i żeńskie. Pojawiają się wczesną wiosną (w kwietniu – maju). Owocem jest maleńki oskrzydlony orzeszek.

Zastosowanie

Brzozy to ładne drzewa ozdobne, często sadzone w parkach, na skwerach i przy drogach. Dość duże zastosowanie praktyczne ma drewno brzozowe – wykorzystuje się go w meblarstwie i przemyśle drzewnym oraz do wyrobu papieru. Kora i drewno kilku gatunków brzozy są także źródłem dziegciu, który powstaje w procesie destylacji na zimno. Brzoza brodawkowata jest ponadto znaną i wykorzystywaną od wieków rośliną leczniczą; a warto wspomnieć, że bardzo podobne właściwości i co za tym idzie – zastosowanie ma także brzoza omszona. Surowce otrzymywane z tych gatunków to : liście (zbierane w maju – czerwcu), pączki (ich zbiór przypada w miesiącach marzec – kwiecień) oraz sok z pnia (który odciąga się na wiosnę) – tzw. oskoła. Są one bogatym źródłem takich związków biologicznie czynnych, jak : flawonoidy, saponiny, żywice, karotenoidy, terpeny, sole mineralne, kwasy organiczne i witaminy. Wyciągi z brzozy mają działanie moczopędne, napotne, przeciwzapalne, osłaniające, bakteriobójcze i przeciwobrzękowe.

Sok z liści zastosowany miejscowo leczy łojotokowe zapalenie skóry i owrzodzenia, łagodzi dolegliwości związane z łuszczycą i trądzikiem. Ma także właściwości wybielające skórę – pomaga usunąć niechciane plamy pigmentacyjne i piegi. Działa korzystnie na skórę głowy – pomaga zwalczyć łupież i drobne wypryski, nadaje włosom połysk i przyspiesza ich wzrost.

Napar z liści dodany do kąpieli ma działanie antyseptyczne i oczyszczające na skórę; łagodzi dolegliwości reumatyczne i wybiela skórę. Wewnętrznie stosuje się go np. w przewlekłych chorobach nerek i dróg moczowych.

Syrop z pąków brzozy jest skutecznym remedium w przeziębieniu z towarzyszącym kaszlem i katarem. Wspomaga organizm w walce z infekcjami dolnych i górnych dróg oddechowych, pomaga w zapaleniu oskrzeli i gardła.

Brzoza brodawkowata (Betula pendula)

Ciekawostki

Brzozie od dawien dawna przypisywano niezwykłe właściwości, a wierzenia z nią związane były silne zwłaszcza w kręgach słowiańskich. Odnosiły się one do jej działania leczniczego, ale nie tylko. Wyjątkowość tego drzewa podkreślały liczne przesądy, które głosiły np. że piorun nigdy nie trafia w brzozę lub to, że jej gałązki chronią przed czarami i chorobami. Współcześnie zwolennicy medycyny naturalnej zachęcają do „przytulania się” do brzozy jako drzewa, od którego płynie dobra energia i pozytywne „wibracje”. Charakterystyczna biała barwa kory to zasługa betuliny – związku chemicznego, który może stanowić nawet 30 % całej masy białej kory. Jest to substancja o działaniu przeciwzapalnym, antyalergicznym, przeciwwirusowym i przeciwnowotworowym. W ostatnich latach pojawiły się doniesienia o tym, że wdychanie dymu ze spalonej wilgotnej kory brzozowej pomaga zwalczyć gronkowca złocistego. Coraz bardziej słynna jest też czarna huba brzozowa (grzyb porastający korę brzozy), której właściwości przeciwnowotworowe wydają się być nadzieją dla medycyny.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.