Cytryna

Cytryna zwyczajna (Citrus limon)
Cytryna zwyczajna (Citrus limon)

Cytryna stanowi przykład rośliny, która zawojowała świat dzięki owocom. Te bowiem, pomimo wyjątkowo kwaśnego smaku, znalazły szerokie zastosowanie kulinarne, tak iż współcześnie nie ma już chyba zakątka świata, gdzie cytryny nie byłyby znane. Cytryny słyną z dużej zawartości witaminy C i pięknego, oryginalnego aromatu, ale mają także szereg innych walorów. Z tego powodu cytryna zwyczajna jest obecna w uprawie w większości krajów o klimacie subtropikalnym i to gdzieniegdzie na imponującą skalę.

Nazwa

Cytryna nosi łacińską nazwę Citrus limon. Zawdzięcza ją Karolowi Linneuszowi, który uważał ją za jedną z odmian cytronu. W rzeczywistości cytryna nie jest ani odmianą ani „czystym” gatunkiem, lecz mieszańcem. Najprawdopodobniej powstała ze skrzyżowania cytronu (Citrus medica) z limonką (Citrus aurantifolia). Oficjalna nazwa polska gatunku to cytryna zwyczajna albo cytryna właściwa. Gatunek jest jednym z najpopularniejszych przedstawicieli cytrusów (rodzaj Citrus) i częścią rodziny rutowatych (Rutaceae). Badacze języka wiążą pochodzenie łacińskiej nazwy citrus ze starożytnym, greckim wyrazem cedar. Słowo limon z kolei odnajdujemy w języku starofrancuskim oraz włoskim, a także arabskim (laymūn lub līmūn) i perskim (līmūn) jako wyraz określający cytrusy w ogóle. 

Występowanie

Z uwagi na hybrydowy charakter cytryny dość trudno określić gdzie i kiedy dokładnie miała swój początek. Za jej ojczyznę uważa się południowo – wschodnią część Azji (Chiny bądź Indie), pomimo, że obecnie nie spotkamy jej tam w stanie naturalnym. Wiadomo, że już we wczesnym średniowieczu cytryna rozprzestrzeniła się poza wspomniane tereny i trafiła do Persji i na Bliski Wschód, a stamtąd została przywieziona do krajów śródziemnomorskich przez Arabów (w XII w.). Z Europy za sprawą Krzysztofa Kolumba cytryny dotarły do Ameryki, gdzie wkrótce rozpoczęto ich uprawę. Roślina wymaga ciepłego – tropikalnego bądź subtropikalnego klimatu. Z tego powodu w krajach basenu Morza Śródziemnego można ją spotkać w parkach i ogrodach, natomiast w klimacie umiarkowanym cytryny sadzi się w doniczkach, w szklarniach, palmiarniach i oranżeriach. Na dużą skalę (na plantacjach) cytryny rosną m.in. w Grecji, Hiszpanii, we Włoszech, Stanach Zjednoczonych, Indiach, Argentynie i Meksyku.

Cytryna właściwa - liście
Cytryna właściwa – liście

Opis

Cytryna zwyczajna jest niewysokim, zimozielonym drzewem liściastym. Osiąga zwykle do kilku (maksymalnie 10) metrów wysokości. Gałązki cytryny są sztywne; za młodu zielone, potem pokrywają się szarawą korą. U niektórych odmian młode pędy są kanciaste. Gdzieniegdzie w kątach liści wyrastają kolce. Liście cytryny są średniej wielkości (do 10 – 15 cm długości), owalnego lub jajowatego kształtu, ułożone na pędach skrętolegle. Blaszka liściowa jest gładka i błyszcząca, jasnozielona, z bardzo drobno piłkowanym brzegiem. Liście wyrastają na krótkich ogonkach. Kwiaty cytryny są typowe dla roślin cytrusowych. Wyrastają pojedynczo lub po dwa w kątach liści i są zbudowane z pięciu białych płatków korony, jednego słupka oraz licznych pręcików. Wydzielają silny, przyjemny zapach. Ponieważ roślina może kwitnąć kilka razy do roku, na jednym egzemplarzu spotkamy zarówno kwiaty, jak i owoce. Owoce cytryny mają postać jagody jajowatego kształtu, o grubej jasnożółtej skórce i soczystym segmentowanym miąższu. Osiągają przeciętnie około 5 cm – 10 cm średnicy. Sok w nich zawarty ma bardzo kwaśny (wręcz cierpki) smak. Owoc zbudowany jest w sposób charakterystyczny dla cytrusów, z 8 – 10 segmentów. Nasiona są białe, jajowate ze spiczastym końcem.

Cytryna właściwa - kwiaty
Cytryna właściwa – kwiaty

Zastosowanie

Cytrynę właściwą uprawia się przede wszystkim dla jadalnych owoców, nazywanych cytrynami. Choć w smaku są bardzo kwaśne, stanowią wartościowy dodatek do potraw i napojów, którym nadają specyficzny smak. Są także źródłem witamin (głównie C, ale także prowitaminy A, tiaminy, ryboflawiny i witaminy PP). Sok z cytryny dodany do słodyczy, deserów, potraw mięsnych, warzywnych, sosów czy sałatek wzbogaca ich smak w kwaśną nutę. Dodatkowo posiada zdolność niwelowania charakterystycznego zapachu ryb. Owoce cytryny zawierają olejek eteryczny (w skórce) obdarzony przyjemnym, specyficznym zapachem. Jest on szeroko wykorzystywany do aromatyzowania żywności i napojów oraz kosmetyków, środków czystości, odświeżaczy powietrza itp. Z soku cytrynowego otrzymuje się kwasek cytrynowy. Obsypanemu owocami cytrynowemu drzewku nie można odmówić uroku, dlatego cytryny są także sadzone w charakterze roślin ozdobnych – w ciepłych czy tropikalnych warunkach w ogrodach, natomiast w miejscach o chłodniejszym klimacie – w donicach. Wyhodowano liczne odmiany uprawne cytryny o pożądanych cechach (np. bezpestkowe). Mniej znane zastosowania :

– cytryny kiszone (praktyka spotykana w kuchni marokańskiej, pomału zdobywająca popularność także  u nas – przekrojone owoce zasypuje się solą w szczelnych naczyniach)

– pokropienie sokiem z cytryny obranych jabłek czy bananów zapobiega ich brązowieniu

– sok z cytryny ma właściwości wybielające i może być stosowany jako prosty kosmetyk do przemywania cery z przebarwieniami

– sok z cytryny wykorzystuje się jako środek czyszczący naczynia kuchenne

– z cytryn otrzymuje się pektynę, używaną do produkcji galaretek oraz w medycynie

Cytryna właściwa – owoc

Jak uprawiać cytrynę w doniczce ?

Najlepiej kupić gotową sadzonkę, bo choć wyhodowanie własnej rośliny z pestki nie nastręcza trudności, to jednak uzyskane w ten sposób egzemplarze zakwitają dopiero po kilkunastu latach i rzadko zawiązują owoce. Cytryna jako gatunek tropikalny wymaga stanowiska słonecznego i sporej wilgotności powietrza. Latem można wystawić doniczkę na zewnątrz (na balkon, taras), ale trzeba pamiętać o regularnym podlewaniu, aby nie dopuścić do przesuszenia korzeni. Podłoże powinno być żyzne i przepuszczalne, tak by woda nie zalegała w doniczce, bo grozi to zgniciem podziemnej części rośliny. W okresie intensywnego wzrostu wskazane jest zasilanie drzewka nawozem (najlepiej dedykowanym specjalnie dla cytrusów). Zimą cytryna powinna „odpocząć” w chłodniejszym miejscu (temp. około 12 – 15 °C). Na jesieni można roślinę przyciąć – służy to lepszemu rozkrzewieniu. Przesadzanie dostosowujemy do potrzeb – młodsze rośliny (o bardziej dynamicznym wzroście)  trzeba przesadzać częściej (raz do roku), starsze – rzadziej (raz na kilka lat).

Ciekawostki

W łatwy sposób możemy sami wyhodować cytrynowe drzewko w domu, posługując się pestkami wyjętymi z owocu. Warto lekko nakłuć lub delikatnie naciąć nasiona przed posadzeniem, aby ułatwić kiełkowanie. Trzeba jednak wiedzieć, że w przypadku tak wyhodowanych roślin rzadko dochodzi do zawiązania owoców. Wartość cytryny doceniono w początkach XVIII w., gdy zauważono, że może być pomocna w leczeniu szkorbutu. Dojrzewanie owoców cytryny trwa dość długo, dlatego do celów handlowych przeważnie zrywa się owoce niedojrzałe, a następnie przyspiesza proces ich dojrzewania za pomocą etylenu. W Włoszech wytwarza się tradycyjny likier cytrynowy tzw. limoncello. Najlepszy otrzymuje się z owoców specjalnych odmian cytryny : Citrus limon ‘Femminello’ bądź Citrus limon ‘Sorrento’. Głównym bogactwem cytryny jest witamina C. 100 g soku wystarcza do pokrycia około 80 % dziennego zapotrzebowania na tą witaminę.

Cytryna zwyczajna (Citrus limon)
Cytryna zwyczajna (Citrus limon)
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.