Dyptam jesionolistny

Dyptam jesionolistny (Dictamnus albus)
Dyptam jesionolistny (Dictamnus albus)

Dyptam jesionolistny jest znany w Polsce przede wszystkim jako roślina ozdobna. I faktycznie – jego uroda przyciąga wzrok. Efektowne kwiaty dyptamu, zebrane w duże kwiatostany zdobią parki i ogrody. Przy tym roślina ta jest stosunkowo łatwa w uprawie. Jednak mało osób wie, że jest także ceniona w tradycyjnej medycynie chińskiej oraz że zyskała sławę jako „gorejący krzew”, który ukazał się Mojżeszowi. Warto przyjrzeć się bliżej temu interesującemu gatunkowi…

Nazwa

Gatunek znany jako dyptam jesionolistny (bądź dyptam biały) nosi łacińską nazwę Dictamnus albus. Jest jedynym przedstawicielem swojego rodzaju i częścią rodziny rutowatych (Rutaceae). Oprócz tego jest znany pod imponującą ilością nazw – synonimów, jak np. Dictamnus odorus, Dictamnus obtusiflorus, Dictamnus sessilis, Dictamnus solitarius, Dictamnus generalis czy Dictamnus fraxinella, które także funkcjonują w świecie naukowym, ale są znacznie rzadziej używane. Człon gatunkowy polskiej nazwy (jesionolistny) nawiązuje do wyglądu liści, które przypominają liście jesionu (Fraxinus). Skojarzenie to znalazło także odzwierciedlenie w nazwach łacińskich gatunku (Fraxinella dictamnus albo Dictamnus fraxinella). Samo słowo „dictamnus” ma swoje źródło w języku greckim – pochodzi od nazwy gór Dikti (na Krecie) oraz wyrazu thamnos czyli krzak. W Polsce można się spotkać z określeniami : jesionek albo trzemdoła, funkcjonującymi w języku potocznym.

Występowanie

W warunkach naturalnych dyptam jesionolistny można spotkać na terenie Europy Środkowej i Południowej (basen Morza Śródziemnego) oraz w Azji (Syberia, północna część Chin, Korea, Japonia) i północnej części Afryki. Jego naturalne siedliska to zarośla stepowe, suche i widne lasy liściaste (bądź mieszane), słoneczne wzgórza oraz załomy skalne. Dziko rosnący dyptam można także spotkać w Polsce (okolice Buska Zdroju i Pińczowa, rezerwat „Kulin” koło Włocławka). Gatunek przywędrował do nas z południa kontynentu i stanowi cenną rzadkość w naszej florze, dlatego na stanowiskach naturalnych podlega całkowitej ochronie (gatunek krytycznie zagrożony). Jako że zasięg występowania dyptamu jesionolistnego jest dość duży, zauważono znaczącą zmienność tego gatunku w zależności od miejsca występowania i w związku z tym wyodrębniono kilka odmian naturalnych np. Dictamnus albus var. caucasica czy Dictamnus albus var. macedonica. Jednostki te przez niektórych badaczy były podnoszone do rangi odrębnych gatunków, podczas gdy przez innych są traktowane zaledwie jako synonimy nazwy naukowej.  

Opis

Dyptam jesionolistny jest dość wysoką byliną kłączową (dorasta do około 80 – 120 cm). Tworzy gęste kępy, w obrębie których wyrastają nierozgałęzione lub słabo rozgałęzione pędy. Część nadziemna obumiera na czas zimy. Dolne liście są ciemnozielone, siedzące, odwrotnie jajowato-lancetowate i pojedyncze. Natomiast w górnej części łodygi wyrastają liście nieparzysto-pierzaste, złożone z 7 – 9 pojedynczych listków o drobno piłkowanych brzegach i zaostrzonych wierzchołkach. Blaszki liściowe są przeświecająco kropkowane (ze względu na obecność zbiorniczków olejowych). Górna część pędów oraz górne liście są pokryte różnego rodzaju włoskami. Na szczytach wyrastają kwiatostany w formie ozdobnych gron, zbudowane z kilkunastu – kilkudziesięciu kwiatów. Pojedynczy kwiat jest pięciokrotny, o budowie grzbiecistej, osadzony na krótkiej szypułce. Jego średnica dochodzi do 5 cm. Cztery płatki korony są skierowane ku górze, a piąty do dołu, co nadaje kwiatom charakterystyczny wygląd. Bladoróżową barwę płatków przełamuje rysunek z fioletowych żyłek. Wewnątrz kwiatu znajduje się 10 pręcików i 1 słupek. Kwiaty przyciągają owady (zapylenie dokonuje się z ich udziałem). Pojedynczy kwiat utrzymuje się na roślinie przez 8 dni. Okres kwitnienia przypada w miesiącach maj – lipiec. Po zapyleniu zawiązują się owoce w formie pięcioczęściowych torebek, które po dojrzeniu pękają i uwalniają czarne, błyszczące nasiona.

Dyptam jesionolistny
Dyptam jesionolistny

Zastosowanie

Przede wszystkim w charakterze rośliny ozdobnej. Dyptam jesionolistny zdobi ogrody i parkowe klomby. Wyhodowano jego liczne odmiany : o kwiatach białych bądź w różnych odcieniach barwy różowej. Roślina nie jest zbyt wymagająca i pięknie się rozrasta, tworząc z czasem okazałe kępy. Duża zawartość olejków eterycznych powoduje, że dyptam jest rośliną wonną, odznacza się delikatnym cytrynowym zapachem z lekko korzenną nutą (wyczuwalnym szczególnie po roztarciu liści). Drugim kierunkiem zastosowania dyptamu jest ziołolecznictwo (obecnie w małym stopniu). W medycynie wykorzystuje się głównie korzeń (kłącze) dyptamu, ale także liście i kwiaty. Surowce wykazują działanie odtruwające i oczyszczające organizm (m.in. poprzez działanie moczopędne), antybakteryjne, przeciwzapalne, spazmolityczne, uspokajające, wykrztuśne. Odwar z korzenia stosuje się np. w zaburzeniach trawiennych, skurczach i bólach brzucha czy nerwobólach, a napar z liści w nieregularnym miesiączkowaniu. Trzeba jednak pamiętać o tym, że jest to roślina trująca, dlatego nie zaleca się jej stosowania na własną rękę (konieczna jest konsultacja z fitoterapeutą). Zewnętrznie odwary z korzenia stosuje się do przemywania skóry  przy zakażeniach bakteryjnych i różnego typu wypryskach. Podczas wszelkich kuracji z użyciem dyptamu należy unikać słońca (związki zawarte w roślinie mają właściwości fotouczulające). Nie powinno się nawet dotykać roślin w słoneczne dni, bo grozi to fotodermatozą. Dyptam jesionolistny jest gatunkiem miododajnym, a jako bardzo aromatyczna roślina znajduje zastosowanie w perfumerii.

Ciekawostki

Niektórzy badacze utożsamiają dyptam jesionolistny z biblijnym „gorejącym krzewem”. Przekonanie to wzięło się z przypadków samozapłonu lotnych olejków wydzielanych przez roślinę, które miały miejsce w bardzo gorące i słoneczne dni. Krzew wydawał się płonąć, ale się nie spalał, co skojarzono z historią Mojżesza. Teza ta nie znalazła potwierdzenia (chociażby ze względu na zasięg występowania dyptamu), ale w bezwietrzny, gorący dzień faktycznie można zapalić zapałką unoszące się nad rośliną opary, co daje krótkotrwały efekt płomienia nie spalającego rośliny. Dyptam jest pokryty włoskami gruczołowymi, które nadają mu kuszący cytrusowy zapach. Jest on nieco zwodniczy, bowiem roślina w smaku jest gorzka i nieprzyjemna, a  spożycie jakiejkolwiek jej części może skutkować rozstrojem żołądka i ogólnym zatruciem. Organy dyptamu to prawdziwe bogactwo fitochemiczne. Z rośliny wyizolowano przeszło 100 różnych związków (m.in. flawonoidy, kumaryny, alkaloidy, glikozydy, triterpeny czy sterole). Kora z korzenia dyptamu jest surowcem znanym i cenionym od setek lat w tradycyjnej medycynie chińskiej.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.