Grzybienie

Romantyczne i dostojne… Lilie wodne to prawdziwa arystokracja wśród roślin porastających nasze stawy. Mało kto potrafi się oprzeć ich delikatnej, a zarazem wytwornej, niezaprzeczalnej urodzie… Niezwykle piękne kwiaty grzybieni przez wieki były inspiracją dla artystów, dlatego motyw nenufarów można odnaleźć w rysunku, malarstwie, rzeźbie czy literaturze. Ambitni miłośnicy roślin mogą podjąć się uprawy lilii wodnych we własnym ogrodzie, tym bardzie że do wyboru jest szereg odmian o zachwycających, różnobarwnych kwiatach i ozdobnych liściach.

Nazwa

W Polsce w naturalnych warunkach można spotkać zaledwie dwa gatunki : grzybienie białe (Nymphaea alba) i grzybienie północne (Nymphaea candida). Cały rodzaj grzybienie (Nymphaea) liczy około 50 gatunków i jest częścią rodziny grzybieniowatych (Nymphaeaceae). Nazwa „grzybienie” jest nieco kłopotliwa, ponieważ sugeruje liczbę mnogą. Dlatego w mowie potocznej (ale także w licznych źródłach pisanych) można się spotkać z określeniem „grzybień”, które jest wersją niepoprawną. Łacińska nazwa rodzaju wywodzi się z języka greckiego i oznacza roślinę, która „należy do nimf”. Człon gatunkowy alba oznacza po łacinie biały. W języku polskim najczęściej  mamy do czynienia z określeniem lilia wodna lub nenufar, ale grzybienie białe są także znane pod szeregiem nazw zwyczajowych i ludowych takich jak : stulikiep biały, stulikiepek, kerzenka, mamałucha biała, bonowie, bończewie, gąska, grzebień biały, grzebija, grzybiniec, momych, najada czy mamycha wodna. Roślina bywa też nazywana królową wód… Warto wspomnieć, że określenia te używane są w odniesieniu do obu polskich gatunków.

Występowanie

Znaczna część gatunków grzybieni występuje naturalnie w tropikach. Najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju Nymphaea są grzybienie białe, które można spotkać w formie dzikiej na obszarze niemal całej Europy oraz na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej. Ponadto gatunek ten jest szeroko uprawiany w całej strefie klimatu umiarkowanego. Oba występujące w Polsce gatunki : grzybienie białe i grzybienie północne można spotkać w stanie dzikim głównie na obszarze niżu. Rosną w wodach stojących – płytkich zbiornikach (jak starorzecza, stawy, małe jeziorka itp.) oraz niekiedy w wodach wolno płynących (leniwe strumienie, zakola rzeczne). Są także (przede wszystkim w postaci odmian ozdobnych) uprawiane w oczkach wodnych i stawach na terenie parków i ogrodów.

Grzybienie białe - lilie wodne
Grzybienie białe – lilie wodne

Opis

Grzybienie białe to bylina wodna, posiadająca masywne, płożące się w mule kłącze. Na grubych i długich ogonkach (długości od 1,5 do 2,5 m) wyrastają okazałe liście. Skórzaste, całobrzegie, zielone, okrągło-jajowatego kształtu, posiadają głębokie wcięcie u nasady. W toni wodnej są zwinięte, a na wysokości lustra – płasko rozłożone pływają  po powierzchni wody. Choć liście wyglądają bardzo dekoracyjnie, jednak główną ozdobą grzybieni są kwiaty, które pojawiają się w lipcu – sierpniu. Osadzone na długich szypułkach unoszą się na powierzchni wody pośród liści. Mają średnicę około 10 – 12 cm, 4 zielonkawe działki kielicha i około 20 spiralnie ułożonych płatków korony. Kwiaty grzybieni białych (jak sama nazwa wskazuje) są barwy białej, jednak w sprzedaży można spotkać odmiany hodowlane o kwiatach w różnych odcieniach barw : żółtej, pomarańczowej, różowej i czerwonej. Owocem jest torebka, dojrzewająca pod wodą. Grzybienie północne to bylina bardzo podobna do opisanej powyżej. Gatunek ten posiada okrągło-sercowate lub okrągło-jajowate liście, które są u nasady wcięte do połowy. Kwiaty są pojedyncze i również białe, jednak znacznie mniejsze niż u Nymphaea alba. Okres kwitnienia tej rośliny przypada w miesiącach czerwiec – sierpień.

Grzybienie białe (Nymphaea alba)
Grzybienie białe (Nymphaea alba)

Zastosowanie

Przede wszystkim w charakterze roślin ozdobnych. Niezwykle piękne kwiaty są głównym atutem grzybieni. Dzięki nim rośliny spopularyzowały się jako dekoracja ogrodowych i parkowych zbiorników wodnych  – oczek, jeziorek i stawów. Zarówno grzybienie białe, jak i grzybienie północne to gatunki trujące. Ich kwiaty i kłącza zawierają alkaloidy (np. nufarydynę, nymfeinę), związki flawonoidowe, garbniki i kwasy organiczne, natomiast  liscie – glikozydy : nymfalinę i myrycytrynę. W większych dawkach alkaloidy grzybieni spowalniają działanie ośrodkowego układu nerwowego, a w toksycznych – hamują działanie kory mózgowej. Mimo to pełnią rolę roślin leczniczych. Wyciągi z nich wykazują działanie : uspokajające, nasercowe, rozkurczowe, nasenne, przeciwzapalne i przeciwbólowe. Surowcami leczniczymi są kwiat (Flos Nymphaeae) i kłącze grzybieni (Rhizoma Nymphaeae). Wyciąg alkoholowy z tych surowców bywa stosowany w zaburzeniach pracy serca (np. w przyspieszonym rytmie lub kołataniu serca, które są wywołane lękiem lub szokiem pourazowym), bezsenności, nadpobudliwości nerwowej lub płciowej. Surowce uzyskane z grzybieni północnych zawierają podobne substancje czynne i wykazują zbliżone działanie, w związku z czym mają podobne zastosowanie w lecznictwie.

Kilka uwag na temat uprawy

Warto wybierać odmiany mrozoodporne, które zdołają przetrwać zimę w zbiorniku wodnym (w postaci kłącza). Trzeba także zwrócić uwagę na przewidywane rozmiary – wysokość roślin powinna korelować z głębokością zbiornika, w którym będą posadzone;  istnieją bowiem odmiany duże (głębokość 100 – 150 cm), średnie (30 – 50 cm) oraz małe (20 – 30 cm). Należy zapewnić roślinom odpowiednią ilość przestrzeni, biorąc pod uwagę stopień ich rozrastania się. Najlepsze są stanowiska słoneczne – duża ilość światła sprzyja obfitemu kwitnieniu (do zakwitnięcia potrzeba minimum 18°C). Kwiaty w formie otwartej cieszą oko tylko w dzień i są dość krótkotrwałe (około 3-4 dni). Jeśli rośliny nadmiernie się zagęszczą należy je rozsadzić. W praktyce wypada to raz na 2 – 3 lata. Sadzenie nowych roślin powinno się wykonywać wiosną lub latem. Dobrze jest wykorzystać do tego celu koszyki,które po posadzeniu kłącza w odpowiednim podłożu zanurza się stopniowo coraz głębiej, w miarę wzrostu rośliny.

Grzybienie białe - rozwijający się kwiat
Grzybienie białe – rozwijający się kwiat

Ciekawostki

Istnieją odmiany karłowe grzybieni, dorastające do około 15-20 cm, które można uprawiać w akwarium. Trzeba jednak wiedzieć, że grzybienie potrzebują fazy zimowego spoczynku z niższą temperaturą, co trudno uzyskać w przypadku tego typu uprawy. Dlatego żywotność tak hodowanych roślin wynosi zaledwie trzy lata. Wśród gatunków tropikalnych spotyka się grzybienie o niebieskich i fioletowych kwiatach. Oba gatunki występujące w Polsce podlegają częściowej ochronie. Zagrożeniem dla ich naturalnych siedlisk jest zanieczyszczenie środowiska, przekształcanie brzegów zbiorników (związane np. z turystyką i wypoczynkiem) oraz próby pozyskiwania roślin z dzikich stanowisk dla celów ozdobnych. Unoszenie się liści grzybieni na powierzchni wody jest możliwe dzięki komorom powietrznym w blaszce liściowej i ogonku oraz warstwie śluzu, wydzielanej na spodzie liścia.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.