Katalpa

W ostatnich latach mamy do czynienia z prawdziwym rozkwitem popularności katalpy i coraz częściej możemy ją spotkać w naszych parkach i ogrodach. I nic w tym dziwnego. To niezwykle ozdobna roślina, o zachwycających kiściach białych lub żółtych kwiatów i dekoracyjnych, dużych liściach oraz egzotycznie wyglądających, wydłużonych owocach przypominających strąki. Przyjrzyjmy się bliżej tej interesującej roślinie, której nietuzinkowa uroda zapewniła stałe miejsce w gronie najpiękniejszych drzew.

Nazwa

Roślina znana jest u nas pod dwiema, funkcjonującymi niemal równorzędnie nazwami : surmia i katalpa. Druga z wymienionych stanowi spolszczenie nazwy łacińskiej (Catalpa) i pochodzi prawdopodobnie od słowa „kutuhlpa”, którego używali rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej w odniesieniu do surmii bigoniowej – występującej w stanie naturalnym na tym kontynencie. Gatunek ten po raz pierwszy opisał w 1753 r. Karol Linneusz, który nadał mu nazwę Bignonia catalpa. Rodzaj Catalpa wyodrębnił nieco później, bo w 1777 r. włoski lekarz i badacz flory – Giovanni Antonio Scopoli. Zgodnie ze współczesną systematyką rodzaj Catalpa liczy 11 gatunków i jest częścią rodziny bignoniowatych (Bignoniaceae). Największą popularnością w uprawie cieszą się : surmia bigoniowa (Catalpa bignonioides), nazywana też surmią zwyczajną, surmia okazała (Catalpa speciosa) czyli inaczej wielkokwiatowa oraz surmia żółtokwiatowa (Catalpa ovata). W krajach anglojęzycznych katalpa bigoniowa i katalpa okazała bywają potocznie nazywane drzewem cygarowym (cigar tree) lub indiańskim drzewem fasolowym (Indian bean tree). Określenia te nawiązują do charakterystycznego wyglądu owoców surmii.

Występowanie

Wszystkie gatunki katalpy to rośliny ciepłolubne. Część z nich ma swoją ojczyznę w południowej i wschodniej części Ameryki Północnej oraz na Karaibach, inne w Azji południowo – wschodniej. Przykładowo surmia żółtokwiatowa pochodzi z Chin, a surmia bigoniowa z południowego wschodu USA (Floryda, Alabama, Luizjana, Missisipi, Georgia). Surmia okazała w naturze porasta tereny na obszarze rozciągającym się od zachodniej części Tennessee  i północnego Arkansas przez nizinne rejony Missouri do południa stanów Illinois i Indiana. Naturalnymi siedliskami tego gatunku są lasy i zarośla rozmieszczone głównie wzdłuż rzek i strumieni. Surmia bigoniowa i surmia okazała rozprzestrzeniły się z czasem na północ kontynentu (do Kanady) i zostały przywiezione do Europy, a obecnie są uprawiane w parkach i ogrodach w niemal całej strefie klimatu umiarkowanego. Również surmia żółtokwiatowa rozprzestrzeniła się w uprawie daleko poza obszar rodzimego występowania.

Opis

W obrębie rodzaju Catalpa gatunkiem typowym jest surmia bigoniowa. Jest to drzewo liściaste o nisko osadzonych dolnych gałęziach i rozłożystej koronie, osiągające około 15 – 20 m wysokości. Jego ozdobą są duże (do 15 cm szerokości i nawet 30 cm długości) zielone liście sercowatego kształtu o skórzastej, całobrzegiej blaszce, które wyrastają na długich ogonkach późną wiosną. Od spodu są delikatnie omszone. Ale surmia bigoniowa zachwyca nie tylko eleganckimi liśćmi. Wzrok przyciągają także jej okazałe kwiatostany w formie wiechy. Każdy z nich jest zbudowany z licznych (około 20 – 40 sztuk) białych lub lekko kremowych kwiatów z fioletowym nakrapianiem i pomarańczowymi plamkami we wnętrzu. Kwiaty są miododajne i przyciągają owady. Pojedynczy kwiat ma kształt dzwoneczka i delikatne płatki, a budową przypomina kwiaty storczyka. Poszczególne gatunki katalpy różnią się czasem kwitnienia. Kwitnienie surmii bigoniowej ma miejsce w maju – czerwcu. Surmia żółtokwiatowa kwitnie w lipcu – sierpniu, a surmia okazała – w czerwcu i lipcu. Owoce mają postać wydłużonych, bardzo wąskich (8 – 10 mm średnicy) torebek (o długości dochodzącej do nawet 40 cm), zawierających liczne, płaskie nasiona. Z wyglądu przypominają nieco strączki fasoli szparagowej. Ciemnobrązowe dojrzałe owoce pozostają na drzewie po opadnięciu liści i przez całą zimę stanowią oryginalną ozdobę katalpy. Otwierają się wzdłuż, rozpadając na dwie części i uwalniając nasiona. Każde z nich jest zaopatrzone w dwa skrzydełka, dzięki którym może zostać uniesione przez wiatr i rozsiane.

Zastosowanie

Katalpa to to efektowna roślina ozdobna. Rośnie szybko i ma bardzo zgrabny pokrój. Najładniej prezentuje się posadzona pojedynczo, ale szpaler drzew surmii tworzący aleję to także niezaprzeczalnie piękny widok. Katalpa nie ma dużych wymagań odnośnie gleby i dobrze znosi wysokie temperatury (a nawet okresową suszę) oraz miejskie warunki (zanieczyszczenie powietrza). Trzeba jednak wziąć pod uwagę, iż jest to roślina pochodząca z rejonów o znacznie cieplejszym od naszego klimacie i jako taka jest wrażliwa na niskie temperatury. Przemarzać mogą zwłaszcza młode drzewka. W ich przypadku trzeba pamiętać o odpowiednim zabezpieczeniu na zimę np. poprzez kopczykowanie. Katalpa jest także stosunkowo mało odporna na choroby, szczególnie infekcje grzybicze. Roślina potrzebuje stanowiska ciepłego i słonecznego, a przy tym osłoniętego od wiatru (z uwagi na dość dużą kruchość gałęzi). Istnieją liczne odmiany ozdobne surmii, a ponadto w naszych szkółkach dość często mamy do czynienia z mieszańcami międzygatunkowymi. Katalpa to nie tylko niezwykła ozdoba, w ogrodzie może też pełnić bardziej praktyczne funkcje. Jej gęste ulistnienie tworzy kopułę chroniącą przed palącym słońcem, a zapach kwiatów odstrasza komary. W sprzyjających warunkach może osiągnąć duże wymiary, dlatego warto przeznaczyć dla niej odpowiednią ilość miejsca w ogrodzie. A jeśli nie dysponujemy taką przestrzenią, warto zainteresować się drzewkiem szczepionym (o zdecydowanie bardziej kompaktowych wymiarach), bądź którąś z odmian karłowych (np. Catalpa bignonioidesNana’, która osiąga około 2-3 m wysokości). Najlepsza dla katalpy będzie gleba lekka i przepuszczalna, bogata w wilgoć i składniki mineralne. Młode egzemplarze są wrażliwe na przesuszenie, dlatego należy zadbać o właściwą wilgotność podłoża.

Ciekawostki

Drewno katalpy jest miękkie, kruche i mało trwałe, dlatego nie znalazło szerszego zastosowania praktycznego. Bywa jednak wykorzystywane do wyrobu instrumentów oraz w drobnym stolarstwie czy też np. do wykonywania słupków ogrodzeniowych. W naturze największym wrogiem surmii bigoniowej jest gąsienica ćmy z gatunku Ceratomia catalpae, która na tyle silnie związała się z rośliną, że liście tego drzewa są jej jedynym pokarmem. W przypadku masowej inwazji gąsienice są w stanie doprowadzić do śmierci drzewa. Wykazano iż katalpa broni się przed ich żerowaniem poprzez wytwarzanie zwiększonej ilości bardziej słodkiego nektaru. Nektar przywabia mrówki z gatunku Forelius pruinosus, które pełnią funkcję naturalnych „ochroniarzy” rośliny. Liście katalpy bigoniowej po rozgnieceniu wydzielają nieprzyjemny zapach. Efektu tego nie ma w przypadku katalpy okazałej.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.