Kocanki piaskowe

Kocanki piaskowe (Helichrysum arenarium)

Kocanki piaskowe tworzą latem efektowne żółto – zielone łany. Rosną na glebach suchych, lubią otwarte przestrzenie i jasne, nasłonecznione miejsca. Ich niezaprzeczalna uroda sprawiła, że zaczęto je uprawiać w ogrodach jako rośliny ozdobne (często wykorzystywane do suchych bukietów i kompozycji kwiatowych). Gatunek znany jest także z cennych właściwości leczniczych. Przyjrzyjmy mu się nieco bliżej.

Nazwa

Kocanki piaskowe (po łac. Helichrysum arenarium) należą do licznego w gatunki rodzaju kocanki (Helichrysum) oraz dużej rodziny astrowatych (Asteraceae), dawniej zwanych złożonymi (Compositae). Łacińska nazwa rodzajowa odzwierciedla głęboko żółtą barwę kwiatów i pochodzi od greckich słów : Helios (czyli Słońce) i chrysos (złoto). Słówko arenarium odnosi się do piaszczystej gleby (arenari = piaszczysty). Polska nazwa gatunku jest nieco myląca, bowiem występuje wyłącznie w liczbie mnogiej (słowo „kocanka” jest w tym przypadku nieprawidłowe). Określenie „piaskowe” wzięło się z upodobania rośliny do miejsc o podłożu piaszczystym, skrajów plaż, wydm i skarp o luźnym podłożu. W Polsce opisywany gatunek jest znany także jako kocanki żółte, kocanki cytrynowe, nieśmiertelnik polny albo nieśmiertelnik żółty. Dwa ostanie określenia wynikają z faktu, że kocanki nawet po zerwaniu i ususzeniu dość długo nie tracą barw (wyglądają jak żywe). Kocanki piaskowe bywają też (choć jest to nieprawidłowe z botanicznego punktu widzenia) nazywane szarotką piaskową lub szarotką żółtą. Inne potoczne określenia tego gatunku to : kocie łapki, kotki, słomiany kwiat, nałupnik, radostka, słomianka, sucha bieda, suchokwiat, suchotnik, suchodolki, suchy deszcz, szwarzybaba, trupi kwiat lub trupie ziele.

Kocanki piaskowe

Występowanie

Obszar naturalnego występowania tego gatunku rozciąga się przez większą część Europy (jest to głównie Europa Środkowa i Wschodnia) oraz dużą część Azji (Zachodnia Syberia, Kazachstan, Turcja, Iran, Mongolia). W Polsce roślina występuje często, choć może nie należy do najpospolitszych gatunków. Kocanki piaskowe przeważnie można spotkać w miejscach odznaczających się suchym, piaszczystym podłożem. Roślina porasta wydmy, piaszczyste łąki i przydroża, ugory, skarpy oraz miejscami suche lasy iglaste (przede wszystkim bory sosnowe). Lubi gleby dobrze osuszone, o obojętnym lub zasadowym odczynie oraz pełne słońce. Jest mało odporna na mróz. Poza stanem dzikim jest uprawiana ze względu na walory ozdobne oraz z przeznaczeniem na surowiec zielarski, jednak są to zazwyczaj uprawy na niewielką skalę.

Opis

Kocanki piaskowe to niewysoka (dorastająca do maksymalnie 40 cm) bylina. Jej pędy i liście są pokryte białymi, filcowatymi włoskami, przez co cała roślina zyskuje szarozielony kolor. Włoski nadają też kocankom wrażenie pozornej miękkości. Roślina zakorzenia się za pomocą zdrewniałego kłącza, natomiast nad ziemię wypuszcza pęki nierozgałęzionych lub słabo rozgałęzionych pędów. Liście kocanek piaskowych są płaskie i wąskie. Dolne mają podłużnie odwrotnie jajowaty kształt i są tępe, natomiast górne liście są wąskolancetowate i ostro zakończone. Blaszka liściowa jest całobrzega. Na szczytach pędów zawiązują się gęste kwiatostany w formie podbaldachów, złożone z jaskrawożółtych lub pomarańczowych kulistych koszyczków kwiatowych, których średnica dochodzi do 6 mm. Kocanki piaskowe kwitną od lipca do października. Są chętnie odwiedzane przez owady, które dokonują zapylenia. W jego wyniku zawiązują się owoce w postaci maleńkich (do 1 mm długości) niełupek zaopatrzonych w puch kielichowy.

Zastosowanie

Kocanki piaskowe to cenna roślina lecznicza. Surowcem zielarskim są kwiatostany (pozbawione szypułek) czyli Inflorescentia Helichrysi, zbierane na początku kwitnienia. W naszym kraju surowiec pozyskuje się z upraw, ponieważ roślina na stanowiskach naturalnych jest coraz rzadsza i zachodzi potrzeba jej ochrony. Kwiatostany kocanek są bogate w substancje biologicznie czynne, takie jak : flawonoidy (głównie naryngenina), glikozydy, związki goryczowe, olejek eteryczny, fitosterole, związki ftalidowe, garbniki, kwasy organiczne, kumaryny, karotenoidy, trójterpeny i żywice. Otrzymywane z nich preparaty lecznicze wykazują działanie bakteriobójcze, rozkurczowe, żółciopędne, żółciotwórcze i przeciwbólowe, a także pobudzają wydzielanie soków trawiennych. Taki wachlarz działań sprawia, że kocanki piaskowe znajdują zastosowanie w łagodzeniu dolegliwości związanych z pracą wątroby i układu żółciowego. Odwary wodne i wyciągi alkoholowe z kwiatów przynoszą ulgę w zaburzeniach czynności dróg żółciowych, chorobach wątroby, kamicy żółciowej czy atonii pęcherzyka żółciowego. Są pomocne także w przypadku braku łaknienia, bezsoczności żołądkowej czy skazy moczanowej.

Kocanki piaskowe (Helichrysum arenarium)

Kocanki piaskowe to także pełna wdzięku i mało wymagająca roślina ozdobna. Potrzebuje mało żyznego, piaszczystego i przepuszczalnego podłoża, dlatego sprawdzi się w ogrodach założonych na słabych glebach. Dobrze rośnie w miejscach suchych i nasłonecznionych. Koszyczki kwiatowe pięknie się zasuszają nie tracąc koloru, dlatego kwitnące pędy są chętnie wykorzystywane do suchych bukietów i różnych kompozycji florystycznych. Często można je odnaleźć w np. dożynkowych wieńcach czy wielkanocnych palmach.

Ciekawostki

Opisywany gatunek jest w Polsce objęty częściową ochroną gatunkową. Najbardziej zagraża mu pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych surowca zielarskiego, rzadziej bywa zrywany do suchych bukietów. Również przekształcenia środowiska i wiążąca się z tym likwidacja naturalnych siedlisk sprawiają, że kocanki piaskowe zajmują coraz mniejsze obszary. Właściwości lecznicze kocanek poznano już wieki temu. Z dobroczynnego działania rośliny korzystali średniowieczni mnisi. Dawna medycyna ludowa zalecała roślinę w chorobach reumatycznych i dnie moczanowej. W Polsce gatunek trafił do oficjalnej medycyny w latach 30-tych XX w. Kwiaty kocanek piaskowych mogą być wykorzystywane jako źródło żółtego barwnika.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.