Kruszyna pospolita

Kruszyna pospolita (Frangula alnus)

Kruszyna pospolita to często spotykany składnik naszej flory. Niepozorny wygląd krzewu sprawia, że raczej mało kto zwraca na niego uwagę. Rzadko też spotyka się go w postaci nasadzenia w parku czy ogrodzie, jednak niewielkie walory ozdobne nie przekreślają jego dużej wartości ogólnej. Gatunek ma bowiem ważne zastosowanie w ziołolecznictwie. Kora kruszyny to znany od wieków skuteczny środek przeczyszczający, a warto wspomnieć, że znanych jest także kilka innych, interesujących sposobów jej wykorzystania w medycynie.

Nazwa

Kruszyna pospolita (po łac. Frangula alnus) jest najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju kruszyna (Frangula). Rodzaj ten liczy 9 gatunków i jest częścią rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). W Polsce kruszyna bywa niekiedy nazywana „drozdowym krzewem”, ale można się też spotkać z innymi określeniami jak np. drzewo kruszynowe, kruchlina, kruszczyna, kruszewina, tresklena, treszczyna, troszczyna, wilczyna lub trzmieliczka. Polska nazwa rodzajowa nawiązuje do kruchych gałązek krzewu, które bardzo łatwo przełamać. Podobnie jest z nazwą łacińską (wyraz frangula pochodzi od łacińskiego słowa frango czyli łamać). Dawniej gatunek był zaliczany do rodzaju szakłak i nazywany szakłakiem kruszyną Rhamnus frangula (była to jego pierwsza nazwa, nadana roślinie przez Karola Linneusza). Przydomek alnus wiąże się z faktem, iż kruszyna pospolita występuje dość często na wspólnych stanowiskach z olchą (rodzaj Alnus).

Występowanie

Naturalny zasięg występowania kruszyny pospolitej jest bardzo duży. Jest to bowiem gatunek o znacznej mrozoodporności. Roślina porasta tereny Europy i dużą część Azji (od Azji Mniejszej aż po Azję Środkową i Północną) oraz północny skraj Afryki. W stanie dzikim można ją spotkać także w Ameryce Północnej, gdzie gatunek (wprowadzony około 200 lat temu) naturalizował się i obecnie jest traktowany jako inwazyjny. W wielu miejscach na świecie kruszyna pospolita bywa sadzona w parkach i na miejskich skwerach w charakterze krzewu ozdobnego. W Polsce jest to jedyny dziko rosnący przedstawiciel rodzaju Frangula. Kruszynę można u nas spotkać na licznych stanowiskach na obszarze prawie całego kraju – na niżu i w niższych partiach wzniesień górskich. Krzew rośnie w lasach liściastych i mieszanych oraz w zaroślach, często nad brzegami wód. Lubi wilgotne gleby i dobrze czuje się np. na torfowiskach i mokrych łąkach.

Kruszyna pospolita

Opis

Kruszyna pospolita jest krzewem o luźnym pokroju. Dorasta do około 5 m wysokości. Jej cienkie, wiotkie gałązki są pokryte szaroczarną, matową korą z wyraźnymi przetchlinkami. Na długich ogonkach naprzemianlegle wyrastają szerokoeliptyczne zielone liście. Blaszka liściowa jest lekko połyskująca, całobrzega, z 6 – 8 skośnymi nerwami na każdej połówce. Długość pojedynczego liścia dochodzi do 7 cm. Kruszyna pospolita kwitnie w maju – sierpniu. Jej kwiaty są drobne, zielonkawo – białe, zebrane po 2 – 10 sztuk w baldaszkowate kwiatostany. Wyrastają na krótkich ogonkach. Po zapyleniu (dokonującym się przy udziale owadów) zawiązuje się owoc w formie kulistego pestkowca o błyszczącej skórce. Barwa owocu zmienia się, w miarę dojrzewania przechodząc od zielonej przez czerwoną aż do czarnej. Owoce są drobne (do 1 cm średnicy), twarde i kryją wewnątrz 2 lub 3 nasiona jajowatego kształtu. Ich smak zdecydowanie nie zachęca do spożycia, należy też pamiętać, że owoce kruszyny pospolitej są trujące. Ze względu na długi okres kwitnienia kruszyny dość często zdarza się sytuacja, w której na danym krzewie występują jednocześnie i kwiaty, i owoce.

Zastosowanie

Opisywany gatunek to znana i stosowana od wieków roślina lecznicza. Zarazem jest to roślina trująca. W ziołolecznictwie wykorzystuje się korę kruszyny pospolitej (Frangulae Cortex) pozyskiwaną na wiosnę oraz owoce (Frangulae fructus)  – zbierane jesienią przed uzyskaniem pełni dojrzałości. Surowce te są bogate w liczne substancje biologicznie aktywne, takie jak : glikozydy, garbniki, alkaloidy, antrazwiązki (np. frangulina, glukofrangulina), flawonoidy, sole mineralne, saponiny i cukry. Kruszyna pospolita wykazuje działanie : przeczyszczające, żółciopędne, rozkurczowe, bakteriobójcze i przeciwpasożytnicze, moczopędne, wiatropędne i przeciwzapalne. Najbardziej rozpowszechnione jest stosowanie kruszyny w charakterze leku przeczyszczającego (na ogół wieczorem zażywa się odwar z kory lub odwar z owoców), pomocnego w zaparciach przewlekłych o podłożu skurczowym oraz zaparciach atonicznych. Kruszynę pospolitą stosuje się także pomocniczo w zaburzeniach trawienia z towarzyszącymi zaparciami, niedostatecznym wydzielaniu żółci, chorobach wątroby, pęcherza moczowego, nerek i prostaty, braku apetytu i niewydolności krążeniowej. W przypadku żylaków odbytu skutecznie działają nasiadówki w odwarze z kory kruszyny albo kąpiele z jego dodatkiem. Kora kruszyny wchodzi w skład kilku gotowych produktów leczniczych (np. w postaci tabletek) o działaniu przeczyszczającym. Owoce wykazują silniejsze działanie niż kora.

Preparaty z kory kruszyny wykazują silne działanie, a sama roślina jest trująca, dlatego należy ją stosować z dużą ostrożnością i wyłącznie krótkotrwale. Nie mogą jej używać kobiety ciężarne i karmiące piersią, osoby z chorobami jelit (np. wrzodziejącym zapaleniem jelita), niedrożnością przewodu pokarmowego ani małe dzieci. Świeża kora wykazuje najmocniejsze działanie, dlatego w ziołolecznictwie używa się kory wysuszonej – leżakującej przynajmniej rok lub poddanej obróbce cieplnej.

Ciekawostki

Kruszyna pospolita bywa często mylona z szakłakiem pospolitym, jest bowiem wizualnie bardzo do niego podobna. Cechą różnicującą są cierniste gałązki obecne u drugiego z wymienionych gatunków. Choć kwiaty kruszyny są niepozorne, jednak krzew przyciąga owady i jest rośliną miododajną – źródłem smacznego, delikatnego w smaku miodu. Owoce kruszyny pospolitej są lubiane przez ptaki, np. drozdy, które uczestniczą w rozsiewaniu nasion.  Z krzewu uzyskuje się węgiel drzewny, który jest wartościowym surowcem do produkcji prochu strzelniczego. Dawniej kruszyna w związku z tą produkcją była nawet uprawiana.

Kruszyna pospolita (Frangula alnus)
Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.