Lebiodka pospolita

Lebiodka pospolita (Origanum vulgare) – źródło Pixabay

Lebiodka pospolita zdobyła popularność jako przyprawa. Ususzone ziele tej rośliny, znane jako oregano jest obdarzone wyrazistym i łatwo rozpoznawalnym aromatem. Jego dodatek wzbogaca smak wielu potraw charakterystyczną ostro – gorzką nutą. Bez oregano trudno wyobrazić sobie kuchnię włoską, francuską czy grecką. Znacznie mniej osób zna lecznicze zastosowanie tego zioła. Tymczasem dobroczynne działanie lebiodki pospolitej na organizm jest związane z jej funkcją przyprawową, bowiem oregano wspomaga trawienie i pracę wątroby. A to nie wszystko…

Nazwa

Lebiodka pospolita to po łacinie Origanum vulgare. Nazwę tą nadał roślinie Karol Linneusz. Od niej z kolei wzięła się nazwa ziela stosowanego jako przyprawa (oregano). Gatunek jest częścią rodzaju lebiodka (Origanum) liczącego trzydzieści kilka gatunków oraz rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). W polskiej tradycji ludowej lebiodka pospolita znana jest jako : lebiodka macierduszka, lebiotka czarna, macierzyca, majeranek dziki, majeran polny czy maternika. Określenie „dziki majeranek” można spotkać także w innych krajach (ang. wild marjoram). Łacińska nazwa rodzaju wzięła się z języka greckiego, z połączonych wyrazów : oros (czyli góra) i gamos (radość). Rosnącą na obszarach górskich lebiodkę określano bowiem lokalnie jako „radość z gór”. Człon gatunkowy nazwy (vulgare) stanowi przekształcenie łacińskiego słówka vulgaris czyli pospolity.

Występowanie

Za ojczyznę lebiodki pospolitej uznaje się obszar śródziemnomorski, ale obecny zasięg występowania tego gatunku jest dużo większy. W stanie naturalnym roślinę można spotkać na terenie niemal całej Europy, w zachodniej i środkowej części Azji oraz na północy Afryki. W uprawie zawędrowała do Ameryki Północnej (Stany Zjednoczone, Kanada), gdzie należy ją uznać za gatunek znaturalizowany. Dziko rosnącą lebiodkę pospolitą można spotkać widnych zaroślach, na skraju lasów i przy brzegach rzek, na nasłonecznionych wzgórzach oraz w przydrożnych rowach. Warto wspomnieć, że jest to jedyny dziko rosnący w Polsce gatunek z rodzaju Origanum.

Lebiodka pospolita (Origanum vulgare) – kwiaty (źródło Pixabay)

Opis

Lebiodka pospolita to roślina wieloletnia. Pod ziemią wykształca kłącze pełzające z rozłogami, a nad ziemią proste, sztywne i pionowo wzniesione łodygi. Osiąga wysokość do około 50 – 80 cm. Jej pędy są rozgałęzione, delikatnie owłosione i niekiedy czerwonawo nabiegłe. Liście ułożone są naprzeciwlegle, mają okrągły lub jajowaty kształt i całobrzegą (albo bardzo drobno ząbkowaną) blaszkę. Cała roślina odznacza się silnym, aromatycznym zapachem, a w strukturze liścia widoczne są gruczoły olejkowe. Kwiaty lebiodki pospolitej są drobne, różowej lub liliowo-różowej barwy. Każdy z nich posiada dwie wargi i 4 wystające pręciki oraz liściaste przylistki purpurowego koloru. Kwiaty są zebrane w nibyokółki, tworzące na szczytach pędów podbaldachy. Kwitnienie lebiodki pospolitej przypada w miesiącach lipiec – sierpień. Po zapyleniu zawiązują się owoce, które mają postać rozłupni, zawierającej 4 rozłupki.

Zastosowanie

Najbardziej znana jest funkcja przyprawowa lebiodki pospolitej. Suszone ziele znane jako oregano to doskonała przyprawa, stosowana powszechnie w kuchniach całego świata. Cechuje ją gorzkawy lub nieco pikantny smak i charakterystyczny, ostry aromat, którego natężenie może być różne w zależności od warunków w jakich roślina była uprawiana oraz jej odmiany. W sposób szczególny oregano jest wizytówką kuchni włoskiej, francuskiej i greckiej. Używa się go do poprawiania smaku sałatek, zup, dań mięsnych i warzywnych, sosów, pizzy, potraw z ryb czy jaj oraz octów ziołowych. Często wzbogaca aromatem potrawy grillowane oraz dania z pomidorów. Ziele jest składnikiem tzw. ziół prowansalskich, służy również do przygotowywania aromatycznych herbatek. Jego charakterystyczną nutę można odnaleźć w smakowych wódkach i ziołowych winach. Warto wiedzieć, że ziele wysuszone jest bardziej aromatyczne niż świeże.

Lebiodka pospolita jest także (i to już od czasów starożytnych) wykorzystywana w medycynie. Surowcem leczniczym jest ziele (Herba Origani) bogate w garbniki, flawonoidy, fitostrole, kwasy (np. ursolowy) oraz sole mineralne. Najcenniejszym składnikiem wydaje się być olejek eteryczny, któremu medycyna ludowa przypisuje właściwości antybakteryjne i przeciwgrzybicze. W postaci czystej znajduje on zastosowanie w ziołolecznictwie oraz kosmetyce (np. jako składnik antybakteryjnych mydeł). Ziele lebiodki pospolitej posiada właściwości wykrztuśne, moczopędne, bakteriobójcze, żółciopędne, wiatropędne, przeciwzapalne i rozkurczowe. Pobudza wydzielanie soków trawiennych, a zrobiony z niego napar stosuje się w niestrawności, nieżytach przewodu pokarmowego czy bezkwasowości. Surowiec jest pomocny przy braku łaknienia, wzdęciach i nadmiernej fermentacji jelitowej oraz niedoczynności wątroby. Stosuje się go także w dolegliwościach nerek, bolesnym miesiączkowaniu czy migrenach. Odwar z ziela może służyć do inhalacji w nieżytach oskrzeli i chronicznym kaszlu, a także do kąpieli – przy dolegliwościach reumatycznych, w stanach zapalnych mięśni i stawów, nerwobólach i nadmiernym napięciu mięśniowym.

Lebiodka pospolita przyciąga owady (np. motyle) i jest rośliną miododajną. Z powodzeniem może  stanowić ozdobę ogrodu, szczególnie tego w stylu naturalistycznym czy wiejskim. Nie może jej zabraknąć w ogródkach ziołowych i na skalniakach. Ładnie prezentuje się posadzona w donicy, przy czym do uprawy w domu należy wybierać odmiany o mniejszych rozmiarach. Warto też zwrócić uwagę na te odznaczające się większymi i bardziej ozdobnymi liśćmi. W handlu dostępne są różne odmiany oraz podgatunki lebiodki pospolitej o określonym przeznaczeniu (np. typowo kulinarne albo bardziej ozdobne), czysty gatunek jest raczej rzadko sprzedawany.

Oregano – jedna z odmian ogrodowych

Kilka słów na temat uprawy oregano

Uprawa lebiodki pospolitej nie jest skomplikowana, a sama roślina nie ma dużych wymagań. W naszych warunkach może być sadzona (lub siana) w gruncie albo w pojemnikach. Aby dobrze się rozwijała potrzebuje żyznej i lekkiej (np. piaszczystej) gleby, najlepiej wzbogaconej nawozem naturalnym. Toleruje dość szeroki zakres pH podłoża (od 6 do 9), ale najlepiej będzie rosła przy odczynie pH 6 – 8. Gatunek preferuje jasne, słoneczne stanowiska i średnią wilgotność ziemi (jest w stanie przetrwać okresową suszę). Podstawowymi zabiegami pielęgnacyjnymi w przypadku lebiodki pospolitej są : podlewanie, spulchnianie ziemi i odchwaszczanie. Rozmnażać można oregano poprzez podział starszych (co najmniej 3-letnich) egzemplarzy; udaje się także uprawa z nasion. Zaleca się przesadzanie roślin co około 5 lat.

Ciekawostki

Bliskim kuzynem oregano jest inna przyprawa – majeranek, czyli prawidłowo – lebiodka majeranek (Origanum majorana). Między tymi gatunkami często dochodzi do wytworzenia hybrydy o nazwie Origanum x majoricum. Ziele oraz kwiaty lebiodki pospolitej miały dawniej zastosowanie w farbiarstwie  – służyły do barwienia tkanin. Niektóre źródła podają, że najlepszym smakiem i najbogatszym aromatem odznaczają się rośliny uzyskane z sadzonek. Te, które wyrosły z nasion mają słabsze walory smakowe i mniej wyczuwalny zapach. Lebiodka pospolita świetnie sprawdzi się jako towarzysz innych roślin w ogrodzie. Warto posadzić ją np. w pobliżu papryki, ponieważ jako bardzo aromatyczna roślina oregano posiada zdolność odstraszania mszyc.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.