Melisa

Melisa lekarska
Melisa lekarska (Melissa officinalis)

Melisa lekarska to jedno z najpopularniejszych ziół. Ta niepozorna roślina, odznaczająca się kuszącym, cytrynowym zapachem jest znana przede wszystkim z właściwości uspokajających. Skuteczność jej działania w preparatach przeciwlękowych, wyciszających czy ułatwiających zasypianie jest potwierdzona długoletnim doświadczeniem i licznymi badaniami. Ale to nie wszystko. Melisa lekarska kryje w sobie dużo więcej leczniczych mocy. Posiada też liczne interesujące zastosowania jako roślina przyprawowa.

Nazwa

Najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju jest melisa lekarska (łac. Melissa officinalis). Oprócz niej wyodrębniono jeszcze dwa gatunki : Melissa axillaris i Melissa flava, które są dla nas zdecydowanie bardziej egzotyczne. Rośliny są częścią rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Nazwa rodzajowa nawiązuje do miododajnych właściwości melisy i pochodzi od greckiego słowa mélissa, które oznacza pszczołę miodną. Warto też wspomnieć, że mel w języku łacińskim oznacza miód. Ze względu na charakterystyczny zapach liści melisa lekarska bywa nazywana melisą cytrynową lub cytrynowym zielem. Jako roślina obecna od dawna w polskiej medycynie ludowej, doczekała się także innych nazw zwyczajowych takich, jak matcze ziele, matecznik czy starzyszek. Ponieważ przyciąga pszczoły i była stosowana w dawnym pszczelarstwie, zyskała miano „pszczelnika”, a zwyczaj nacierania świeżym zielem melisy wnętrza ula (jego zapach miał przyciągnąć nowy rój) stał się powodem, dla którego melisa była też określana jako „rojownik”.

Występowanie

Melisa lekarska występuje naturalnie w północnej części Afryki, na południu Europy oraz w środkowej i zachodniej części Azji. Za jej ojczyznę uważa się wschodnie obszary basenu Morza Śródziemnego. Już w starożytności mieszkańcy tych terenów znali właściwości lecznicze melisy lekarskiej i potrafili je wykorzystać. Ponieważ gatunek ten dobrze znosi warunki klimatu umiarkowanego, mógł rozprzestrzenić się na inne rejony świata i obecnie można go spotkać w bardzo wielu miejscach – w charakterze rośliny uprawianej bądź zdziczałej. Oprócz masowych upraw w celu pozyskania surowca leczniczego, spotyka się ją niekiedy w przydomowych ogródkach. Możliwa jest również jej uprawa na skalę mikro – w doniczce. Melisa lekarska jest uprawiana w Polsce, natomiast pozostałe gatunki praktycznie nie są u nas znane. Melissa axillaris rośnie dziko w Indiach i Chinach oraz na Sumatrze i Jawie Środkowej, a Melissa flava występuje w rejonach wysokogórskich Chin, Indii i Nepalu.

Opis

Melisa lekarska jest rośliną wieloletnią, dorastającą do maksymalnie 60-80 cm wysokości. W naszych warunkach zimują wyłącznie części podziemne – pędy i liście zamierają i wyrastają ponownie na wiosnę. Łodygi są rozgałęzione i tworzą gęste kępy. Liście mają sercowato-jajowaty kształt i do 8 cm długości. Blaszka liściowa ma żywozielony kolor oraz wypukłą, karbowaną powierzchnię i grubo ząbkowane brzegi. Liście cechują się także wyraźnym unerwieniem. Osadzone są na łodygach naprzeciwlegle na krótkich ogonkach i pokryte niezbyt gęstymi włoskami. Charakteryzują się przyjemnym, cytrynowym zapachem, który staje się bardziej intensywny po roztarciu. Łodygi są czworokanciaste, zielone i delikatnie szaro owłosione. Kwiaty są niepozorne, zebrane po kilka w jednostronnie zwrócone nibyokółki. Mają barwę białą z delikatnym odcieniem różowym lub żółtym, a niekiedy nawet niebieskim. Wyrastają w kątach liści. Melisa lekarska kwitnie w okresie od czerwca do września. Wytwarza owoce typu rozłupnia.

Melisa lekarska - kwiaty
Melisa lekarska – kwiaty

Zastosowanie

Melisa lekarska, zgodnie ze swoją nazwą znajduje zastosowanie w ziołolecznictwie. Wykorzystuje się ziele (Herba Melisae) oraz liście (Folium Melisae). Surowce i ich przetwory są cenione ze względu na działanie uspokajające – pomagają się wyciszyć i odstresować. Melisa może być stosowana jako pojedyncze zioło, ale jest też składnikiem wielu preparatów złożonych pomagających w zwalczaniu stanów lękowych i napięcia nerwowego czy ułatwiających zasypianie. Mniej znane, ale nie mniej ważne są inne kierunki działania surowców : rozkurczowe, moczopędne, przeciwzapalne, bakteriobójcze czy ściągające. Napar z melisy jest delikatny w smaku, pomaga wyciszyć się i uspokoić, a także korzystnie wpływa na pracę przewodu pokarmowego – pobudza wydzielanie soków trawiennych, przeciwdziała wzdęciom, działa rozkurczowo na mięśniówkę gładką w jelitach. Melisa jest zalecana w nerwicach wegetatywnych związanych ze schorzeniami serca, żołądka, wątroby czy pęcherzyka żółciowego. Warto wspomnieć, że wpływa korzystnie na poprawę pamięci i koncentracji. Istnieją także doniesienia o przeciwnowotworowym działaniu związków wyizolowanych z jej ziela. Trzeba wiedzieć, że melisa lekarska może wpływać na pracę tarczycy, dlatego nie zaleca się jej stosowania u osób z chorobami tego gruczołu. Jest chętnie wykorzystywana w aromaterapii oraz zabiegach relaksacyjnych np. kąpielach czy masażu (w postaci olejku) oraz w kosmetyce (głównie w kosmetykach do tłustej cery i przetłuszczających się włosów).
Melisę wykorzystuje się także w kuchni, jest to bowiem aromatyczna roślina nadająca przyjemny smak i zapach potrawom i napojom. Do najpopularniejszych zastosowań należą : picie naparu z ziela (tzw. herbatka z melisy), dodawanie młodych listków do lemoniady i koktajli oraz dekorowanie nimi deserów. Ale wykorzystanie melisy w sztuce kulinarnej jest znacznie szersze – jej listki mogą stanowić świetną przyprawę do różnego rodzaju sałatek i surówek, zup, sosów, majonezów, potraw z ryb, dziczyzny czy drobiu. Melisa może być interesującym dodatkiem służącym do aromatyzowania napojów alkoholowych bądź dekoracji drinków. Stanowi bazę do wytwarzania smacznego likieru oraz wina. Melisę lekarską spotyka się także w ogrodach jako roślinę ozdobną i cenną roślinę miododajną.

Melisa lekarska
Melisa lekarska

Ciekawostki

Melisa lekarska zawiera znaczące ilości witaminy C. Słynny filozof, lekarz i przyrodnik – Paracelsus (żyjący w XVI w.) nazywał melisę „eliksirem życia”. Jej właściwości lecznicze są cenne także w przypadku stosowania zewnętrznego. Roztartymi liśćmi melisy można się ratować np. w przypadku ukąszeń owadów – roślina ma działanie przeciwobrzękowe, antybakteryjne i przeciwzapalne. Głównym bogactwem melisy lekarskiej jest olejek eteryczny obecny we włoskach gruczołowych, stosowany od setek lat. Zidentyfikowano w nim blisko 70 związków o udowodnionej bądź potencjalnej aktywności biologicznej. Użyty zewnętrznie w postaci rozcieńczonej pomaga w zwalczaniu opryszczki, ponieważ wykazuje działanie przeciwwirusowe wobec wirusa Herpes typu 1 i 2. Warto wspomnieć, że uprawa melisy na stanowiskach słonecznych daje surowiec o większej zawartości olejku eterycznego, a zatem bardziej wartościowy.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.