Mniszek lekarski

Mniszek lekarski (Taraxacum officinale)

Mniszek pospolity to powszechnie występujący chwast, a zarazem cenna roślina lecznicza. Gatunek jest znany w naszym kraju głównie pod nazwą potoczną, bo przez większość osób jest określany mianem „mleczu”. Łatwo go rozpoznać, a to za sprawą jaskrawożółtych kwiatów oraz charakterystycznych owocostanów, popularnie nazywanych „dmuchawcami”. Co warto wiedzieć na temat mniszka ?

Nazwa

Mniszek pospolity, nazywany także mniszkiem lekarskim (po łac. Taraxacum officinale) to najbardziej znany przedstawiciel rodzaju mniszek (Taraxacum), który z kolei jest częścią dużej rodziny astrowatych (Asteraceae). Rodzaj mniszek jest liczny, a klasyfikacja w jego obrębie dość trudna i niejednoznaczna, w związku z czym w źródłach można natrafić na wiele różnych (niekiedy sprzecznych ze sobą) wersji (np. niektórzy botanicy wyróżniają podgatunki i odmiany mniszka pospolitego, które przez innych systematyków traktowane jak odrębne gatunki). Przeważnie większość roślin w obrębie rodzaju jest klasyfikowana po prostu jako mniszek pospolity. Nazwa łacińska rodzaju pochodzi prawdopodobnie od greckiego słowa tarrasso, co oznacza „przeszkadzać”. W Polsce mniszek lekarski najczęściej jest nazywany mleczem (ze względu na biały sok mleczny, który wypływa po przełamaniu jego kruchej łodygi). Ale jako roślina znana od wieków w medycynie ludowej gatunek doczekał się także wielu innych nazw potocznych, takich jak : brodawnik, bole oczy, dmuchacz, gołębi groch, lwi ząb, mleczaj, mlecznica, mlecz świni, pleszyki, popia główka, świński pysk, wilczy ząb, zymucha, wole oczy albo żabi kwiat.

Mniszek lekarski (Taraxacum officinale)

Występowanie

Opisywany gatunek występuje w wielu różnych miejscach na świecie, preferując klimat umiarkowany. Za jego formalną ojczyznę uważa się środkową część Europy oraz Azję. Na innych kontynentach mniszek pospolity jest naturalizowany (w Ameryce Północnej i Południowej, Nowej Zelandii i Afryce Południowej). Jest to typowa roślina synantropijna. Można ją spotkać na torowiskach i przydrożach, trawnikach, łąkach i w zaniedbanych ogrodach. Gatunek jest uważany za uciążliwy chwast, ponieważ bardzo łatwo się rozsiewa, a jego usunięcie wymaga pozbycia się mocnego i dość długiego korzenia. Mniszek jest rośliną wybitnie „wapniolubną”, a nawet może być rośliną wskaźnikową jeśli chodzi o zawartość  wapnia w glebie.

Opis

Mniszek lekarski to niewielkich rozmiarów bylina (dorasta do około 40 cm wysokości). Pod ziemią wykształca długi i mocny korzeń palowy, natomiast nad ziemią tworzy rozetę zielonych liści, których długość dochodzi do 25 cm. W sprzyjających warunkach tworzy spore kępy. Spomiędzy liści mniszka wyrastają proste, jasnozielone i puste w środku bezlistne łodygi. Są one dość kruche i po przełamaniu wydzielają biały sok mleczny. Liście mniszka pospolitego mają lancetowaty kształt i wyraźnie wcinaną blaszkę. Na szczycie łodygi (na ogół powyżej liści) wyrasta złocistożółty koszyczek kwiatostanowy o średnicy 2 – 5 cm. Roślina kwitnie wiosną i wczesnym latem (od kwietnia do czerwca), przy czym koszyczki kwiatowe otwierają się w dzień, a na noc zamykają. Kwiaty są chętnie odwiedzane przez owady, które wybierają z nich nektar. Po zapyleniu powstają owoce – podłużne jasnobrązowe niełupki o drobno żebrowanej powierzchni. Są one zaopatrzone w puch kielichowy, dzięki któremu z łatwością są roznoszone przez wiatr (puch tworzy rodzaj spadochronu – otwartej czaszy o średnicy około 6 mm, zbudowanej z bardzo delikatnych włosków barwy białej lub srebrzysto-szarej).

Mniszek pospolity – owocostan

Zastosowanie

Mniszek pospolity nie bez powodu jest nazywany mniszkiem lekarskim. W istocie jest to bowiem cenna roślina lecznicza. Jako surowiec zielarski wykorzystuje się praktycznie całą roślinę. Jesienią z mniszka lekarskiego pozyskuje się korzeń, a wiosną – ziele oraz kwiaty. Surowce te są bogate w związki gorzkie (m.in. taraksacynę), glikozydy, trójterpeny (np. tarakserol), inulinę, fitosterole, fruktozę, kwasy organiczne, sole mineralne, olejek eteryczny, alkohole i witaminy. Dzięki tym substancjom mniszek pospolity wykazuje szereg działań korzystnych dla zdrowia. Ma m.in. właściwości moczopędne, odtruwające, wzmacniające, rozkurczowe, przeciwzapalne, przeciwbólowe czy wykrztuśne. Wyciągi z rośliny pobudzają wydzielanie soków trawiennych, a zastosowane zewnętrznie przyspieszają gojenie ran (poprzez nasilanie procesu ziarninowania). Nadzieję dla medycyny dają też potencjalne właściwości antynowotworowe i przeciwcukrzycowe mniszka. W medycynie tradycyjnej stosuje się odwar z korzeni, który zalecany jest w chorobach wątroby, kamicy żółciowej, chorobach nerek i dróg moczowych, skąpomoczu, kamicy nerkowej oraz zaburzeniach przemiany materii. Sok z młodych liści mniszka działa wzmacniająco i odtruwająco oraz podnosi odporność organizmu.

Mniszek lekarski

W Polsce niewiele osób ma świadomość, że liście mniszka są jadalne, jednak zastosowanie kulinarne tej rośliny jest znane od bardzo dawna – roślina była spożywana już w starożytności. W wielu miejscach świata mniszki są uważane za liściaste warzywo, a ich liście są spożywane na surowo (jako składnik sałatek) lub ugotowane (np. w zupie). Mają nieco gorzki, pikantny smak, ale warto je dodawać do potraw. Mniszek jest bowiem bardzo zdrowy – zawiera znaczące ilości wapnia i żelaza, magnezu, manganu, fosforu czy cynku. Jest też bogaty w witaminy (A, B1, B2, B6, C, K, E). Poleca się go jako środek wzmacniający np. przy anemii. Z kolei kwiaty mogą stanowić nietuzinkową (i jadalną) dekorację ciast i deserów.

Ciekawostki

Uprażone i zmielone korzenie mniszka pospolitego były dawniej używane jako substytut kawy. W przypadku mniszka mamy niekiedy do czynienia z tzw. apomiksją – nasiona powstają bez zapylania, a osobniki potomne mają genom identyczny z rośliną macierzystą. Mniszek wykształcił bardzo skuteczny mechanizm rozsiewania nasion. Jeden egzemplarz może wyprodukować w ciągu roku nawet 5000 nasion. Są one przenoszone przez wiatr na znaczne odległości. W rozsiewaniu nasion pomaga specjalna budowa puchu, dzięki której nasiona na wietrze wpadają w ruch wirowy.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.