Pokrzywa zwyczajna

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica)

Pokrzywa zwyczajna to powszechnie znana roślina. Większość z nas kojarzy głównie jej parzące właściwości i zazwyczaj omija ją z daleka. Jednak zła opinia o pokrzywie jest… krzywdząca. Choć wielu odstrasza, a dla innych stanowi uciążliwy chwast, nie ulega wątpliwości, że pokrzywa zwyczajna to także jedno z najcenniejszych ziół. Ogromne bogactwo składników czynnych zawartych w tej roślinie daje szeroki wachlarz możliwości jej leczniczego zastosowania. Ponadto pokrzywa zwyczajna jest rośliną włóknodajną, a nawet – jadalną.

Nazwa

Pokrzywa zwyczajna (łac. Urtica dioica) jest znana także jako pokrzywa dwupienna lub pokrzywa wielka. Roślina należy do obejmującego około 50 gatunków roślin jednorocznych i bylin rodzaju pokrzywa (Urtica) oraz rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Jest to gatunek odznaczający się dużą zmiennością, dlatego wyróżnia się co najmniej sześć podgatunków pokrzywy zwyczajnej, występujących w różnych rejonach świata. Ludowe określenia pokrzywy z jakimi możemy się spotkać w Polsce to np. koprucha, koprycha, parzawica, zgajka wielka, żyrucha parząca, żyruna czy żyżka. Łacińska nazwa rodzaju (Urtica) wzięła się od słówka uro (które oznacza : piekę, parzę), natomiast człon gatunkowy nazwy (dioica) wywodzi się z języka greckiego – pochodzi od wyrazów dis (czyli dwa) i oicos (czyli dom) i nawiązuje do dwupienności rośliny.

Występowanie

W stanie dzikim gatunek ten jest obecnie bardzo rozpowszechniony. Swój duży zasięg zawdzięcza odporności na warunki środowiskowe i łatwości rozprzestrzeniania się. Jego ojczyzną są tereny Europy, Azji i północno – zachodniej Afryki, przy czym wielu do rejonów został zawleczony, dlatego trudno dokładnie określić, które miejsca mają pierwotny charakter. Pokrzywa zwyczajna pochodzi ze strefy klimatycznej umiarkowanej, ale naturalizowała się w tropikach. Gdzieniegdzie stała się uciążliwym i trudnym do wytępienia chwastem. Obecnie możemy ją spotkać na terenie Europy, Azji, Ameryki Północnej i Południowej, w Nowej Zelandii, Australii oraz w północnej części Afryki. W Polsce występuje bardzo powszechnie i jest jednym z dwóch rodzimych gatunków pokrzywy (obok pokrzywy żegawki Urtica urens, która jest znacznie rzadsza). Ulubione siedliska pokrzywy zwyczajnej to wilgotne zarośla, brzegi lasów i wód. Jest to także jeden z typowych gatunków synantropijnych – jego przedstawicieli można spotkać przy drogach, w zaniedbanych ogrodach, przy torach, na nieużytkach i wysypiskach śmieci. To roślina wybitnie fosforo- i azotolubna.

Pokrzywa zwyczajna – kwiaty

Opis

Pokrzywa zwyczajna jest byliną, dorastającą do wysokości około 1-1,5 m. Pod ziemią wykształca kłącza, od których odchodzą włókniste korzenie, a nad ziemią tworzy gęste kępy. Warto wspomnieć, że zimuje tylko część podziemna – pędy nadziemne i liście zamierają na zimę. Zasadniczą częścią każdej rośliny jest czterokanciasta, słabo rozgałęziona łodyga, prosta i dość sztywna. Pokrywają ją gęsto włoski, wśród których dominują te o właściwościach parzących. Z łodygi wyrastają nakrzyżlegle liście z małymi przylistkami. Ogonki liściowe są długie (do 4 cm) i pokryte parzącymi włoskami, a liście są kształtu podłużnie jajowatego lub szeroko lancetowatego z sercowatą podstawą. Na blaszce liściowej wyraźnie zaznacza się unerwienie. Brzeg liścia jest grubo piłkowany, a koniec zaostrzony. Na blaszce również występują włoski z drażniącą substancją (która ma w swym składzie m.in. histaminę czy acetylocholinę), przy czym gęściej pokrywają one stronę spodnią. Długość liścia to około 6-12 cm. Pokrzywa zwyczajna wytwarza drobne kwiaty męskie oraz żeńskie (osobno) zebrane w luźne, zwisające kwiatostany (grona) barwy zielonej lub brązowej, wyrastające w kątach liści. Kwitnienie odbywa się w miesiącach : czerwiec – październik. Po zapyleniu (które dokonuje się z udziałem wiatru) zawiązują się liczne, maleńkie (o średnicy 1,2 mm) owoce w formie jajowatych orzeszków.

Zastosowanie

Jako roślina użytkowa pokrzywa zwyczajna była znana już w czasach starożytnych, a sposobów na jej wykorzystanie jest naprawdę wiele. Chyba najbardziej znanym z nich jest zastosowanie w medycynie. Dla celów leczniczych pozyskuje się ziele (Herba urticae) oraz liście (Folium urticae) i korzenie (Radix urticae). Surowce te są bogate w substancje biologicznie czynne, takie jak : flawonoidy, kwasy organiczne, garbniki, sole mineralne, kwasy tłuszczowe, polisacharydy, terpeny, sterole, witaminy (A, C, K, B2, E) i wykazują działanie przeciwzapalne, moczopędne, żółciopędne, przeciwbólowe, antyutleniające oraz hemostatyczne. Pokrzywa zwyczajna znajduje zastosowanie m.in. w leczeniu przerostu gruczołu krokowego, chorób nerek i dróg moczowych, zaburzeniach przemiany materii, zapaleniu stawów i anemii. Jest składnikiem kuracji wzmacniających organizm – dostarcza żelaza i witamin, podnosi poziom hemoglobiny we krwi, mobilizuje układ odpornościowy organizmu. Wspomaga trawienie i zmniejsza stany zapalne w przewodzie pokarmowym, przyspiesza eliminację toksyn z organizmu. Dzięki zawartości krzemu oraz innych mikroelementów wpływa korzystnie na stan włosów, paznokci i skóry. Ludowa medycyna zalecała chłostanie pokrzywami w celu wywołania miejscowego przekrwienia skóry (w chorobach reumatycznych).

Obok ziołolecznictwa także kosmetyka czerpie z bogactwa niezwykłych właściwości tej cennej rośliny. Wyciągi z pokrzywy zwyczajnej można spotkać w szamponach, kremach i maseczkach, balsamach do ciała oraz odżywkach do włosów. Szczególnie polecana jest dla osób z tłustą cerą, skłonnością do łojotoku i przetłuszczania się włosów.

Pokrzywa zwyczajna jest ponadto cenną rośliną włóknodajną. Szczególnie ważna była w dawnych wiekach, gdy otrzymywane z niej tkaniny wykorzystywano np. do szycia prześcieradeł i pościeli oraz mundurów. Włókna służyły także m.in. do wyrobu lin, sit i worków. Również dziś nie brakuje sposobów wykorzystania pokrzywy jako źródła włókien, choć jej popularność w tym względzie jest już  znacznie mniejsza. A szkoda, bo włókna z niej otrzymywane są mocne i sprężyste, a technologia ich wytwarzania mało skomplikowana.  Warto wiedzieć, że z włókiem pokrzywy można także wyprodukować papier.

Mniej osób wie, że pokrzywa zwyczajna jest rośliną paszową, zdrową dla bydła, drobiu i koni. Jest także jadalna dla ludzi. Choć parzące włoski zdają się uniemożliwiać konsumpcję, jednak są sposoby na pozbawienie pokrzywy jej parzących właściwości. Wystarczy obróbka termiczna (zwykłe ugotowanie) albo ususzenie ziela. Dawniej jej spożycie było znaczące, obecnie ma charakter marginalny, a szkoda, bo pokrzywa jest bardzo zdrowa. Odznacza się dużą wartością odżywczą związaną z obecnością dużej ilości białka (nawet do 25 % suchej masy), witamin i składników mineralnych (wapń, żelazo, mangan, potas, fosfor). Jej liście można przyrządzać podobnie jak szpinak. Należy przy tym unikać spożywania starszych egzemplarzy pokrzyw, które zawierają w liściach szkodliwe dla nerek ziarniste cząstki tzw. cystolity.

Ziele pokrzywy zwyczajnej dostarcza chlorofilu, który pełni rolę naturalnego zielonego barwnika. Ma on bardzo ładny kolor i jest trwały. Wykorzystuje się go w przemyśle spożywczym. Z kolei ugotowany z ałunem korzeń staje się źródłem barwnika żółtego.

Ciekawe zastosowanie dla pokrzywy znaleźli ogrodnicy, który zauważyli, że sprawdza się ona jako naturalny repelent. Wodny wyciąg służy do podlewania oraz oprysków. Wzmacnia uprawiane rośliny i wpływa pozytywnie na ich wzrost; zwiększa także ich odporność na ataki szkodników i choroby. Opryski chronią przed chorobami grzybowymi i odstraszają mszyce. Świeże ziele odstrasza muchy. Pokrzywa dodana do kompostu przyspiesza jego rozkład (działa jako naturalny aktywator kompostu, zwiększający aktywność bakterii).

Pokrzywa zwyczajna – kwiaty

Ciekawostki

U pokrzywy występuje mechanizm obronny, chroniący  przed zapyleniem własnym pyłkiem. Polega on na tym, że kwiaty żeńskie rozwijają się później od męskich. Męskie kwiaty tylko w gorące dni mogą spełniać swoje zadanie (dopiero rozgrzane słońcem pręciki rozprostowują się uwalniając pyłek). Włosek parzący pokrzywy to w rzeczywistości pojedyncza komórka zwężona ku górze i zakończona „główką”, która jest wypełniona silnie drażniącym płynem. Ścianki włoska są twarde, a zarazem delikatne. Zdecydowanie cieńsze są tuż pod główką i w tym właśnie miejscu ulegają pęknięciu przy najlżejszym dotyku, a końcówka odpada i działa jak igła. Skóra po kontakcie z pokrzywą boli i piecze, przy czym odczuwanie tego efektu jest sprawą indywidualną. Zdarzają się nawet osoby zupełnie niewrażliwe na działanie płynu. Pokrzywa zwyczajna jest rośliną żywicielską dla około 30 gatunków owadów m.in. dla larw motyla rusałki pokrzywnika (Aglais urticae). Kury karmione paszą z dodatkiem pokrzywy zwyczajnej niosą jajka o ciemniejszej barwie żółtka. W Dorset w Wielkiej Brytanii co roku odbywają się zawody w jedzeniu pokrzywy.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.