Rokitnik

Rokitnik zwyczajny

Rokitnik zwyczajny to krzew, który w ostatnich latach zdobywa coraz większe uznanie. Jego znaki rozpoznawcze to kuliste jasnopomarańczowe owoce, które gęsto oblepiają gałązki oraz srebrzyste, lancetowate liście. Gatunek zasłynął z powodu cennych właściwości leczniczych. Obecnie za jego największe bogactwo uważa się otrzymywany z nasion olej o dobroczynnym wpływie na ludzki organizm. Jest on szeroko wykorzystywany w kosmetyce. Ale olej to nie wszystko, co ma do zaoferowania rokitnik zwyczajny…

Nazwa

Rokitnik zwyczajny to po łacinie Hippophae rhamnoides. Najnowsze klasyfikacje w obrębie rodzaju rokitnik wyróżniają 7 gatunków i zaliczają go w poczet rodziny oliwnikowatych (Elaeagnaceae). W polskim nazewnictwie ludowym rokitnik zwyczajny znany jest jako : bodłak, bodlak, cierń morska, oblepicha, rozmaryniec, sukłakowiec bądź szakłakowiec. Popularnie nazywa się go także „złotem Syberii” (co wskazuje, jak niezwykle cenna jest to roślina) albo rosyjskim ananasem (nazwa ta nawiązuje do charakterystycznego aromatu owoców). Autorem nazwy naukowej jest Karol Linneusz. Człon rodzajowy nazwy pochodzi od greckich słów híppos czyli koń i pháo czyli blask. Jak można go wytłumaczyć ? Otóż w starożytnej Grecji rokitnik miał zastosowanie jako składnik paszy dla zwierząt, a konie, które były nim karmione, miały wyraźnie zdrowszą i bardziej lśniącą sierść.

Rokitnik zwyczajny

Występowanie

Obszar naturalnego występowania rokitnika zwyczajnego to rozległe tereny Europy (głównie część o klimacie umiarkowanym) i Azji (Azja Mniejsza, Kaukaz, Syberia). Często można go spotkać na wybrzeżach morskich i właśnie z tego typu stanowiskami wiąże się występowanie tego gatunku w Polsce. Dziko rosnący rokitnik zwyczajny tworzy miejscami gęste zarośla w strefie przybrzeżnej Bałtyku – na wydmach i skraju lasu. Preferuje podłoża piaszczyste. W innych miejscach jest uprawiany albo zdziczały z upraw. Jest to gatunek odporny na niekorzystne warunki środowiskowe, w tym na zanieczyszczenie powietrza, dlatego bywa sadzony w miastach w charakterze rośliny ozdobnej, np. wzdłuż ulic i na skwerach. Używa się go także do umacniania terenów o luźnym, niestabilnym podłożu np. skarp, hałd i nieużytków poprzemysłowych.

Dziko rosnący rokitnik zwyczajny. Zdjęcie zrobiono w okolicy ujścia Wisły.

Opis

Rokitnik zwyczajny jest szeroko i nieregularnie rozrastającym się krzewem. Dorasta do około 2-4 (maksymalnie 6) m wysokości. Odznacza się słabym tempem wzrostu. Młode pędy mają srebrzyste owłosienie; pień i starsze gałęzie pokrywa szorstka, brązowa lub czarna kora. Na gałązkach są  obecne ostre ciernie. Liście rokitnika są bardzo dekoracyjne. Niewielkie (do 7 cm długości), wąskolancetowatego kształtu mają szarozieloną wierzchnią stronę. Spodnia strona jest jaśniejsza, srebrzysta. Blaszka liściowa jest skórzasta, gładka, z lekko podwiniętymi brzegami. Liście rokitnika opadają na zimę. Kwiaty pojawiają się już w marcu i występują na krzewie do maja. Rokitnik jest dwupienny. Pierwsze kwitnienie ma miejsce zazwyczaj po 3 latach od posadzenia i dopiero wtedy można stwierdzić, czy mamy do czynienia z męskim czy żeńskim osobnikiem. Kwiaty męskie są żółtozielone i zebrane po kilka w kuliste kwiatostany, natomiast kwiaty żeńskie mają kształt kłosów. W zapyleniu bierze udział wiatr, dlatego korzystne jest jeśli osobniki różnej płci rosną blisko siebie. Owoce zawiązują się późnym latem (tylko na osobnikach żeńskich) i dojrzewają od sierpnia do października. Zazwyczaj jest ich bardzo dużo. Wyrastają na krótkich szypułkach, dlatego można odnieść wrażenie, że są „przylepione” wzdłuż gałązek (stąd nazwa „oblepicha”). Mają postać pestkowców jasnopomarańczowej barwy, średnicy 6-8 mm, o kulistym kształcie i cierpkim smaku. Wewnątrz każdego owocu znajdziemy pojedyncze nasiono ciemnobrązowej barwy i jajowatego kształtu, długości do 4 mm.

Rokitnik zwyczajny – liście

Zastosowanie

Opisywany gatunek bywa wykorzystywany w charakterze rośliny ozdobnej. Sadzi się go przy drogach i na miejskich skwerach. Dekoracyjne są przede wszystkim osobniki żeńskie, zachwycające późnym latem i jesienią, gdy przyozdabiają się w charakterystyczne owoce. Trzeba jednak pamiętać, że aby doszło do zawiązania owoców w ich niedalekim sąsiedztwie musi rosnąć przynajmniej jeden męski krzew rokitnika. Rokitnik zwyczajny można przycinać i formować np. jako żywopłot. Stosuje się go także do umacniania terenów o mało stabilnym podłożu (hałd i skarp).

Chyba najważniejsza funkcja rokitnika opiera się na jego znanych od wieków właściwościach leczniczych. Dawniej krzew był stosowany w leczeniu astmy, żółtaczki, schorzeń skórnych i zaparć. Wykorzystywano liczne surowce z niego pochodzące (liście, owoce, nasiona i gałązki). Obecnie medycyna ludowa zaleca stosowanie rokitnika np. w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, reumatoidalnego zapalenia stawów, a zewnętrznie w ranach i oparzeniach. Jego działanie przeciwzapalne, przeciwwirusowe, antyseptyczne czy immunomodulujące oparte na zawartości w roślinie licznych składników biologicznie czynnych, jak flawonoidy, kwasy fenolowe, karotenoidy, witaminy czy kwasy organiczne potwierdziły współczesne badania naukowe.

Rokitnik zyskał w ostatnich popularność jako źródło cennego oleju o właściwościach leczniczych. Bogaty w substancje odżywcze dla skóry (np. cenne kwasy tłuszczowe) olej z rokitnika ma także szerokie zastosowanie w kosmetyce. Dodaje się go do maseczek, balsamów i kremów do ciała o działaniu regenerującym, wygładzającym, przeciwzapalnym i przeciwzmarszczkowym.

Owoce rokitnika są jadalne. Cierpki smak wynagradza bogactwo witamin (np. wysoka zawartość witaminy C) i składników mineralnych, jakie się w nich kryją. Zbiór najlepiej przeprowadzić po pierwszych przymrozkach – niskie temperatury do pewnego stopnia niwelują cierpkość owoców. Owoce można wykorzystać na smaczne i zdrowe przetwory, np. soki, syropy, wina, nalewki czy dżemy. Stanowią ciekawy dodatek smakowy do zup, sosów (np. do dziczyzny) czy sałatek. Owoce mogą być przechowywane przez dość długi czas w postaci świeżej, mrożonej lub suszonej. Z liści natomiast można sporządzić ziołową herbatkę.

Ciekawostki

W Polsce rokitnik pospolity jest objęty ochroną gatunkową, która od 2014 r. ma charakter ochrony częściowej. Zagrożone są jego naturalne stanowiska, niezbyt liczne, a wciąż zmniejszające się na skutek działalności ludzkiej. Rokitnik posiada rozległy system korzeniowy i wchodzi w symbiozę z bakteriami bytującymi w glebie. Owoce rokitnika zawierają sporą ilość tłuszczy zbudowanych w oparciu o takie kwasy tłuszczowe jak : stearynowy, palmitymowy, oleinowy czy linolenowy. Olej rokitnikowy ma zdolność pochłaniania promieniowania ultrafioletowego. Właściwość ta znalazła zastosowanie w kosmetyce. Witamina C zawarta w owocach rokitnika jest bardzo trwała, ponieważ w tkankach rośliny nie występuje enzym rozkładający kwas askorbinowy (askorbinaza).

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.