Sumak

Przez jakiś czas sumaki należały w Polsce do roślin egzotycznych i mało znanych. Potem okazało się, że świetnie się czują w naszych warunkach, dzięki czemu ich popularność zaczęła się zwiększać. W przeciągu ostatnich kilkunastu lat w przenośni i dosłownie „wrosły” w polski krajobraz. Dzięki oryginalnej urodzie i małym wymaganiom na stałe zadomowiły się w naszym otoczeniu. I choć są tak bardzo popularne w naszych ogrodach, nie można powiedzieć,  by ich uroda spowszedniała.  A przecież wygląd to nie wszystko. Warto dowiedzieć się więcej – chociażby o ciekawych zastosowaniach sumaków w kuchni…

Nazwa

Rodzaj sumak (łac. Rhus) obejmuje około 200 gatunków i jest częścią rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Słowo „sumak” wywodzi się prawdopodobnie od arabskiego wyrazu oznaczającego czerwień. Najbardziej znane i popularne w uprawie są dwa gatunki : sumak octowiec, nazywany także sumakiem odurzającym (Rhus typhina) oraz sumak garbarski, czyli inaczej  sumak sycylijski (Rhus coriaria). Z innych, mniej znanych warto wymienić : sumak chiński (Rhus chinensis), sumak szkarłatny (Rhus glabra) czy sumak drobnolistny (Rhus microphylla). Określenie „octowiec” wzięło się od kwaśnego („octowego”) smaku owoców sumaka. Człon rodzajowy naukowej nazwy łacińskiej (Rhus) wywodzi się z języka greckiego. Łacińska nazwa gatunkowa octowca (typhina) nawiązuje do zupełnie niespokrewnionej z sumakiem pałki wodnej (Typha latifolia), której aksamitne, brązowe kwiatostany skojarzono z wyglądem młodych pędów sumaka. W krajach anglojęzycznych sumak octowiec jest znany jako staghorn sumac, ponieważ jego młode pędy są gęsto pokryte rudawo-brązowymi włoskami na podobieństwo „aksamitnych” rogów jelenia (stag = jeleń). Z kolei sumak garbarski (Rhus coriaria) zyskał nazwę dzięki tradycyjnemu zastosowaniu w garbarstwie (jego liście i kora odznaczają się dużą zawartością garbników).

Sumak octowiec (Rhus typhina)
Sumak octowiec (Rhus typhina)

Występowanie

Różne gatunki sumaków pochodzą z różnych rejonów świata. Sumak octowiec (Rhus typhina) ma swoją ojczyznę w Ameryce Północnej. Można go tam spotkać w stanie dzikim – na brzegach lasów, poboczach dróg, nasypach kolejowych, w zaroślach i nad strumieniami. Zasięg jego naturalnego występowania obejmuje obszar od Quebecu przez Ontario aż do Minnesoty oraz do stanów : Georgia, Indiana i Iowa. Do Europy (w tym także do Polski) gatunek ten został przywieziony jako roślina ozdobna i szybko się zaaklimatyzował, a potem – praktycznie na stałe – zadomowił. Sumak garbarski (Rhus coriaria) naturalnie występuje w basenie Morza Śródziemnego (w szczególności w południowych Włoszech i na Sycylii) oraz w południowo-zachodniej części Azji (głównie na Bliskim Wschodzie np. w Iranie). Jest chętnie uprawiany w Europie (głównie na południu). Można go spotkać także w Polsce, choć znacznie rzadziej niż sumak octowiec.

Sumak octowiec w jesiennej szacie
Sumak octowiec w jesiennej szacie

Opis

Sumak octowiec jest krzewem lub niewysokim drzewem (osiąga wysokość do 5 m). Jego pokrój jest bardzo charakterystyczny – pień jest krótki, a grube gałęzie rozwidlają się nisko nad ziemią i kierują pionowo ku górze. Korona przybiera parasolowaty kształt. Wygląd rośliny sprawia, że bywa ona nazywana „polską palmą”. Wrażenie potęguje kształt liści – wydłużonych i pierzastych, składających się z 11-13 mniejszych lancetowatych listków o ząbkowanym brzegu. Liście są bardzo dekoracyjne i dość duże – ich długość dochodzi do 40, a nawet 50 cm (!). Jesienią wybarwiają się na intensywne kolory – czerwony i pomarańczowy. Młode pędy są pokryte delikatnymi włoskami, a po przełamaniu wydzielają mleczny sok. Sumak octowiec jest rośliną dwupienną. Zarówno męskie, jak i żeńskie kwiaty są zebrane w pionowo rosnące kwiatostany typu wiecha, przyjmujące kształt kolby. Ich długość dochodzi do 20 cm. Męskie kwiatostany są mniej zbite i większe; po przekwitnięciu opadają. Sumak octowiec przyciąga owady i jest rośliną miododajną. Żeńskie kwiatostany po zapyleniu przekształcają się w owłosione owocostany w formie kolby, złożone z drobnych owoców – pestkowców o bardzo kwaśnym smaku. Owocostany mają ciemnopurpurową (a potem brunatną) barwę i pozostają na krzewie przez całą zimę (po opadnięciu liści). Sumak garbarski jest z wyglądu podobny do sumaka octowca, osiąga jednak znacznie mniejsze rozmiary (do 3 m wysokości). Jego liście składają się z 9-15 listków i są od spodu owłosione. Gatunek posiada jasnoszare lub czerwonawe pędy, gęsto, szczeciniasto owłosione i w młodości bogate w mleczny sok.

Sumak - kwiatostan męski
Sumak – kwiatostan męski

Zastosowanie

Sumak octowiec jest popularnym gatunkiem ozdobnym. W Polsce jest chętnie sadzony w parkach i na miejskich skwerach, ale także bardzo często zdobi przydomowe trawniki i ogródki. Ma niewielkie wymagania i jest mrozoodporny, a jego walory dekoracyjne można docenić o każdej porze roku. Ze względu na charakterystyczny wygląd, wnosi do ogrodu nieco egzotycznego klimatu. Ma jednak pewne wady… Jest to roślina na tyle ekspansywna, że często można się spotkać z określeniem „chwast” – łatwo rozprzestrzenia się za pomocą odrostów i niekontrolowana może opanować znaczną powierzchnię w ogrodzie. Ponadto sok mleczny zawarty w roślinie oraz włoski, które ją pokrywają mogą być przyczyną uczuleń. Sumak garbarski jest również bardzo ozdobny, ale na świecie zdobył popularność przede wszystkim jako roślina przyprawowa. Jego owoce odznaczają się wyraźnie kwaśnym smakiem i ostrym zapachem. Ususzone i roztarte stają się pikantną przyprawą do potraw używaną powszechnie na Bliskim Wschodzie, tradycyjną w krajach arabskich. Czerwono-brązowy proszek dodaje się do mięsa (głównie baraniny, dziczyzny, wieprzowiny, ale także kurczaka i ryb), ryżu i duszonych warzyw. Jest on także składnikiem mieszanki przyprawowej o nazwie za’atar (występującej w kilku wersjach, np. : sumak, tymianek, sól i sezam). Przyprawa z sumaka może być wykorzystywana jako naturalny barwnik do ryżu, makaronu czy napojów. Macerowanie owoców w gorącej wodzie pozwala na uzyskanie soku, który jest wykorzystywany jako substytut soku z cytryny np. do przyprawiania sosów, sałatek czy jogurtu. W krajach arabskich sumak garbarski jest wykorzystywany także jako roślina lecznicza – poprawiająca pracę przewodu pokarmowego i zapobiegająca biegunkom (ze względu na właściwości ściągające).

Ciekawostki

Owoce sumaka octowca Indianie wykorzystywali do sporządzenia orzeźwiającego napoju o kwaskowym smaku i różowej barwie. Sumak garbarski jest źródłem barwników : czerwonego, czarnego, brązowego i żółtego, które można otrzymać z różnych części rośliny (z kory –żółty, z liści – czarny, z owoców – czerwony, a z korzeni brązowy). Są one wykorzystywane do barwienia włókien i tkanin. Ponadto z jego nasion ekstrahuje się olej, który służy do wyrobu świec. Niektóre źródła podają, że sumak octowiec jest trujący, inne temu zaprzeczają. Złą sławę roślina zawdzięcza prawdopodobnie pokrewieństwu z sumakiem jadowitym (Toxicodendron pubescens), który według najnowszych klasyfikacji nie jest już zaliczany do rodzaju sumak (Rhus). Ale póki co jego tradycyjna nazwa polska pozostała nie została jeszcze zastąpiona inną…

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.