Szałwia lekarska

Szałwia lekarska (Salvia officinalis)
Szałwia lekarska (Salvia officinalis)

Szałwia to niepozorna roślina obdarzona niezwykłą leczniczą mocą. Wszechstronność jej działania poznano już w czasach starożytnych, a w średniowieczu jej lecznicze właściwości obrosły w legendy. I trzeba przyznać, że zachwyt nad szałwią jest całkiem słuszny. Jest to jedno z najchętniej i najczęściej wykorzystywanych ziół, którego cenne składniki działają przeciwzapalnie, odkażająco, ściągająco czy przeciwpotnie. Warto wiedzieć, że szałwia zdobyła także uznanie jako przyprawa, zdolna wzbogacić smak różnych potraw słonych i słodkich.

Nazwa

Szałwia lekarska (Salvia officinalis) to niewątpliwie najważniejszy i najbardziej znany przedstawiciel rodzaju szałwia (Salvia). W polskiej kulturze ludowej roślina znana jest jako : sałwija, sołwia, szalwija czy szołwija. Naukową nazwę nadał gatunkowi Karol Linneusz, który opisał go w swoim dziele Species Plantarum wydanym w 1753 r. Cały rodzaj Salvia jest bardzo duży, liczy bowiem prawie 1000 gatunków. Jest to część rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), dawniej nazywanych wargowymi. Łacińska nazwa rodzaju wywodzi się od słowa salus (zdrowie) bądź salvere (leczyć) i stanowi nawiązanie do wyjątkowego bogactwa leczniczych właściwości szałwii. W języku angielskim szałwia to sage (culinary sage, garden sage), a słówko to oznacza także mędrca.

Występowanie

Zasięg naturalnego występowania szałwii lekarskiej nie jest bardzo duży. Obszary na których możemy ją spotkać w stanie dzikim rozciągają się na południu Europy. Ojczyzną gatunku są kraje takie jak Grecja, Albania czy Włochy, czyli ogólnie rzecz biorąc – północna część basenu Morza Śródziemnego. W naturze szałwia lekarska porasta miejsca odsłonięte i nasłonecznione – łąki i skaliste zbocza. Znacznie większym zasięgiem gatunek może się pochwalić w uprawie – jest bowiem sadzony praktycznie w całej strefie klimatu umiarkowanego. Historia uprawy szałwii lekarskiej w Europie ma ścisły związek ze średniowiecznymi klasztorami – ich mieszkańcy walnie przyczynili się do rozpropagowania szałwii na całym kontynencie. W dawnych czasach szałwia była bardzo ceniona ze względu na przypisywanie jej właściwości cudownego („świętego”) ziela. Gatunek z powodzeniem może być uprawiany także w Polsce. Jeśli chcemy cieszyć się bujnym wzrostem szałwii postarajmy się o dobre warunki dla niej – żyzną, wilgotną (ale dobrze przepuszczalną) glebę oraz nasłonecznione stanowisko.

Opis

Szałwia lekarska jest półkrzewem. Przeważnie osiąga wysokość do około 50 – 75 cm. Jej łodygi są wzniesione i rozgałęzione, dołem zdrewniałe, ale niezbyt sztywne przez co mają tendencję do pokładania się. Roślina jest filcowato owłosiona i odznacza się wyraźnie wyczuwalnym, balsamicznym zapachem. Wydłużone – owalne lub lancetowate liście mają srebrzysto – zieloną barwę i drobno karbowane brzegi. Osadzone są na pędach naprzeciwlegle, na długich ogonkach. Blaszka liściowa wydaje się dość gruba; jest lekko pomarszczona i od spodu miękko owłosiona. Kwiaty szałwii lekarskiej są dwuwargowe i jasnofioletowe. Wyrastają po 4 – 8 sztuk w nibyokółkach w szczytowej części łodygi. Gatunek kwitnie w miesiącach : czerwiec – lipiec. Po zapyleniu zawiązuje się owoc, który ma postać rozłupni.

Zastosowanie lecznicze

Wachlarz leczniczych zastosowań szałwii jest naprawdę imponujący. Surowcem leczniczym są liście (Folium Salviae), zbierane w całym okresie wegetacji, które zawierają szereg związków czynnych – m.in. olejek eteryczny, seskwiterpeny, garbniki katechinowe, flawonoidy, kwasy wielofenolowe, sapogeniny czy gorycze. Surowiec ma przede wszystkim działanie bakteriobójcze, przeciwzapalne i ściągające, ale wykazuje także właściwości osłaniające, rozkurczowe, przeciwbólowe, przeciwpotne i wiatropędne. Szałwia lekarska posiada zdolność obniżania poziomu cukru we krwi i łagodzenia dolegliwości związanych z okresem menopauzy. Warto wspomnieć, że w liściach tego gatunku są obecne witaminy (A, B1, C, PP) i składniki mineralne (sód, potas, magnez, żelazo, cynk). Naukowcy wciąż badają związki czynne obecne w szałwii licząc na możliwość zastosowania jej w schorzeniach które są wyzwaniem dla  współczesnej medycyny (np. cukrzycy, chorobie Alzheimera czy nowotworach). Ale uwaga – roślina zawiera tujon (w olejku) oraz kamforę, które w większych stężeniach są toksyczne (szałwia używana zgodnie z zaleceniami jest bezpieczna, dopiero nadmierna ilość surowca może stanowić zagrożenie). Z tego powodu szałwia lekarska nie powinna być stosowana przez kobiety w ciąży i dzieci. Roślina jest też składnikiem licznych kosmetyków i środków pielęgnacyjnych (szamponów, kremów, balsamów, żeli).

Przykłady wykorzystania liści szałwii lekarskiej

Napar wodny lub wyciąg alkoholowy (wewnętrznie)  – nieżyty w obrębie przewodu pokarmowego, wzdęcia, biegunki, choroby wątroby i nerek, zbyt obfita laktacja i samoistny wyciek mleka, nadmierna potliwość

Okłady z liści namoczonych w occie – zwichnięcia, stłuczenia i naciągnięcia ścięgien

Okłady i przemywanie naparem z liści – stany zapalne skóry, owrzodzenia, odleżyny, oparzenia, odmrożenia, pokrzywka, świąd skóry, wypryski skórne, trudno gojące się rany

Nasiadówki w naparze z liści – stany zapalne i świąd zewnętrznych narządów płciowych, hemoroidy

Kąpiele z dodatkiem naparu i moczenie w nim stóp – łagodzenie nadmiernej potliwości, odświeżanie i oczyszczanie skóry, grzybica

Napar wodny (zewnętrznie) – do płukania jamy ustnej w stanach zapalnych i zakażeniach śluzówki jamy ustnej i gardła (angina, afty),

Zastosowanie kulinarne

Warto wiedzieć, że szałwia lekarska jest także cenioną rośliną przyprawową. Suszone listki dodaje się do potraw mięsnych, ryb, drobiu, sałatek czy marynat. Ambitni miłośnicy kuchni pokuszą się o przyprawienie szałwią farszy, zapiekanek, potraw warzywnych czy sera. Świeże liście szałwii lekarskiej można użyć jako składnik sałatki, surówki bądź dodatek smakowy w procesie kiszenia ogórków. Jako przyprawa bardzo aromatyczna szałwia powinna być stosowana z umiarem – dodana w zbyt dużej ilości może powodować gorzki smak i nieprzyjemny zapach. Liści szałwii lekarskiej używa się także do aromatyzowania octu oraz napojów alkoholowych. Roślinę wykorzystują przede wszystkim kuchnie : włoska, bałkańska, bliskowschodnia i angielska. Przyprawę stosuje się niekiedy w mieszankach, najczęściej z innymi składnikami o intensywnym smaku np. z pieprzem lub czosnkiem. Choć liście szałwii lekarskiej mają nieco ostry, pikantny smak wykorzystuje się je także do przyprawiania potraw słodkich – wypieków i deserów.

Szałwia lekarska (Salvia officinalis)
Szałwia lekarska (Salvia officinalis)

Ciekawostki

Szałwia jest jednym z najstarszych ziół – była wykorzystywana już w starożytności.  Przypisywano jej właściwości magiczne, a nawet nazywano „świętym zielem”. Była symbolem nieśmiertelności, mądrości i zdrowia. W dawnych czasach używano jej do odpędzania złych mocy, leczenia ukąszeń węży czy zwiększania płodności u kobiet. Ostatnie z wymienionych nie jest do końca pozbawione sensu, bowiem szałwia lekarska wpływa na gospodarkę hormonalną człowieka – pobudza wydzielanie estrogenu, a zmniejsza – testosteronu. Współcześnie gatunek zdobywa popularność w ogrodach – służąc zarazem jako dekoracja, roślina lecznicza i przyprawa. Istnieją odmiany uprawne szałwii lekarskiej o ozdobnych kwiatach (w kolorze różowym, fioletowym, kremowym a nawet żółtym) a także ciekawie wybarwionych liściach. Rośliny przyciągają owady. Gatunkiem zbliżonym do szałwii lekarskiej i podobnie wykorzystywanym jest szałwia lawendolistna (Salvia lavandulaefolia). Zawiera ona znacznie mniej toksycznego tujonu, dlatego jest uważana za bezpieczniejszą. Jak donoszą niektóre źródła – mocny napar z szałwii posiada zdolność przyciemniania siwych włosów…

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.