Wrotycz pospolity

Wrotycz pospolity (Tanacetum vulgare)

To gatunek, którego przedstawicieli często można spotkać na łąkach, przydrożach i różnego typu nieużytkach. Zwraca uwagę charakterystycznymi kwiatostanami i swoistym zapachem. Wrotycz pospolity od wieków był znany jako roślina lecznicza, jednak obecnie jego wykorzystanie w ziołolecznictwie budzi kontrowersje. Współczesna medycyna przestrzega przed doustnym używaniem wyciągów z rośliny z uwagi na ich trujące działanie związane z toksycznym tujonem, zawartym w olejku eterycznym. Mimo to nie brakuje zwolenników i propagatorów jego stosowania.

Nazwa

Łacińska nazwa wrotyczu pospolitego to Tanacetum vulgare. Nadał ją roślinie Karol Linneusz w XVIII w. Wcześniej gatunek był znany jako Chrysanthemum vulgare – nazwa ta bywa obecnie podawana jako synonim. Cały rodzaj wrotycz liczy około 70 gatunków i jest częścią dużej rodziny astrowatych (Asteraceae). Łacińska nazwa rodzaju wzięła się od greckiego słowa athanatos (czyli nieśmiertelne, trwałe), co jest nawiązaniem do dużej trwałości kwiatów i długotrwałego zachowywania właściwości przez ususzone ziele. Jako roślina przez wieki stosowana w medycynie ludowej wrotycz pospolity zyskał u nas liczne mniej formalne nazwy, takie jak : cytwar, czwar, mlecznica, wrotyca, wrutec, wruteń czy wrutyc. Są one używane z różną częstotliwością w różnych częściach Polski. W krajach anglojęzycznych wrotycz pospolity nosi zwyczajową nazwę „złote guziki” (golden buttons), która wzięła się od charakterystycznego wyglądu kwiatów.

Występowanie

Zasięgiem występowania wrotycz pospolity obejmuje niemal całą Europę i dużą część Azji (aż po Kaukaz, Armenię i Syberię). Rośnie w strefie klimatu umiarkowanego. W Polsce jest rośliną pospolitą, porasta tereny nizinne. Opisywany gatunek jest typową rośliną synantropijną. Można go spotkać na poboczach dróg, nasypach kolejowych, przydrożach i w zaniedbanych ogrodach. Rośnie również na słonecznych wzgórzach, na brzegach lasów i wód, w zaroślach i na polanach. Jest znany także poza ojczystymi obszarami. Sprowadzony do Ameryki Północnej na początku XVII w. jako roślina ozdobna i lecznicza łatwo uległ naturalizacji na północy USA oraz południu Kanady i rozprzestrzenił się na tyle, że w niektórych częściach USA jest obecnie w uważany za gatunek inwazyjny.

Opis

Wrotycz pospolity jest byliną o charakterystycznym wyglądzie. Posiada krótkie, walcowate i rozgałęzione kłącze. Osiąga do 150 cm wysokości i tworzy duże kępy. Jego łodygi są proste, dość sztywne i kanciaste. Wyrastają pionowo do góry, rozgałęziając się tylko w niewielkim stopniu w części kwiatostanowej. Pędy przybierają dołem brązową barwę , a u góry są jasnozielone. Cała część nadziemna rośliny posiada charakterystyczny silny aromat, przypominający woń kamfory. Liście wrotyczu pospolitego są dość duże, ciemnozielone, pojedynczo lub podwójnie pierzastosieczne, zbudowane z małych pierzastowrębnych listków o piłkowanych brzegach. Dolne liście są osadzone na krótkich ogonkach, natomiast górne są siedzące. Na szczytach pędów w lecie wyrastają kwiaty (wyłącznie rurkowate), tworzące złocistożółte koszyczki o średnicy 0,8 – 1,1 cm, które wyglądem przypominają spłaszczone guziki i są zebrane w baldachogrona. Wrotycz kwitnie od lipca do września. Po zapyleniu zawiązują się owoce w formie drobnych (o długości 1,5 mm), 5-cio żeberkowych, odwrotnie jajowatych niełupek. Nasiona dojrzewają od sierpnia do października.

Wrotycz pospolity – liście

Zastosowanie

Choć kwitnący wrotycz prezentuje się całkiem ładnie, nie zdobył jak do tej pory zbytniego uznania jako roślina dekoracyjna. Mimo to z powodzeniem może być uprawiany, a w sklepach można nabyć kilka odmian ozdobnych. Zdecydowanie najbardziej znane jest jego wykorzystanie w ziołolecznictwie. Roślina była przez wiele wieków cenionym źródłem surowców leczniczych. Są nimi : ziele (kwitnące wierzchołki pędów – Herba Tanaceti) oraz koszyczki kwiatowe (Flos Tanaceti) zbierane w początkowej fazie kwitnienia. Zawierają one olejek eteryczny, gorycze (np. tanacetynę), karotenoidy, garbniki, żywice, kwasy organiczne i kamforę. Surowce wykazują działanie : przeciwpasożytnicze, insektobójcze, przeciwbólowe, wiatropędne, przeciwskurczowe, antyreumatyczne i pobudzające. Wyciągi z wrotyczu pospolitego były dawniej w dużej mierze stosowane doustnie. Suszone liście parzono nawet i pito jak herbatę. Obecnie, ze względu na stwierdzone toksyczne działanie niektórych składników (przede wszystkim związku o nazwie tujon), dopuszcza się jedynie ich zewnętrzne użycie. Medycyna ludowa zaleca np. kataplazmy z ziela w nerwobólach i dolegliwościach reumatycznych i nacierania wyciągiem alkoholowym z kwiatów jako środek zwalczający wszy i świerzbowce. Wlewy doodbytnicze odwaru z ziela skutecznie zwalczają robaki jelitowe (owsiki i glisty).

Wrotycz pospolity – kwiaty

Wrotycz pospolity trujący

Trzeba mieć świadomość, że wrotycz pospolity jest rośliną trującą. Najbardziej niebezpieczną substancją jest tujon (obecny w olejku eterycznym). Jest on skutecznym środkiem owadobójczym. Już 10 – 20 g olejku z wrotyczu (Oleum Tanaceti) przyjętego doustnie może spowodować zgon. Duża ilość olejku znajduje się w kwiatach, dlatego są one szczególnie niebezpieczne. Spożycie 30-50 kwiatów skutkuje ciężkim zatruciem, przebiegającym z objawami pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego. Odnotowano przypadki śmierci ludzi na skutek picia mocnych naparów (herbatki) z wrotyczu pospolitego. Obserwowano też niebezpieczne zatrucia wrotyczem wśród zwierząt, szczególnie krów (nawiasem mówiąc mleko od krowy, która zjadła roślinę odznacza się gorzkim smakiem i swoistym zapachem). Szczególne zagrożenie roślina stanowi dla kobiet w ciąży, wykazuje bowiem właściwości poronne. Obecnie nie zaleca się używania tego zioła na własną rękę, a w szczególności odradza się stosowanie wewnętrzne. Kontakt z rośliną może powodować skórną reakcję alergiczną. Od kilku lat toczy się dyskusja na temat używania wrotyczu pospolitego. Roślina posiada wielu zwolenników, którzy mimo ostrzeżeń stosują ją wewnętrznie. Prawda leży być może po środku i – tak jak w przypadku większości ziół, które posiadają zarówno lecznicze jak i trujące właściwości – wszystko zależy od dawki…

Ciekawostki

Wrotycz pospolity był znany już w starożytności – w Rzymie i w Grecji. Przypisywano mu wiele leczniczych właściwości i stosowano w zaburzeniach trawienia, kolce, gorączce i chorobach pasożytniczych. Z młodych pędów wrotyczu można otrzymać zielony barwnik, a z kwiatów – barwnik żółty. Wrotycz pospolity odstrasza muchy, kleszcze, komary, mole i pluskwy, dlatego, choć jest powszechnie uważany za chwast, warto go mieć w swoim otoczeniu. Na wsiach wieszano dawniej bukiety z ususzonego wrotyczu, aby chronić dom przed niechcianymi „gośćmi”. Wyciągi wodne z ziela ogrodnicy stosują do opryskiwania roślin jako naturalną ochronę przed szkodnikami. Wrotycz bywał niegdyś stosowany jako aromatyczna przyprawa – zastępując gałkę muszkatołową i cynamon. Roślina jest dosyć ekspansywna. Łatwo się rozprzestrzenia, nie ma dużych wymagań i jest w pełni mrozoodporna. Posiada ponadto dużą zdolność odrastania z korzeni (nawet z małych fragmentów). Jeden egzemplarz potrafi wytworzyć rocznie nawet 50 tyś. nasion.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.