Żylistek

Żylistek szorstki (Deutzia scabra)
Żylistek szorstki (Deutzia scabra)

Urocze, drobne kwiaty nadają żylistkom wdzięczny wygląd, tak iż wprost nie sposób nie zauważyć tych pięknych krzewów. Mnogość odmian sprawia, że każdy znajdzie coś dla siebie, a dzięki małym wymaganiom uprawa żylistka nie będzie sprawiać trudności nawet początkującym, niedoświadczonym ogrodnikom. I choć to krzew o wielu zaletach, żylistek nie zdobył dużej popularności w naszym kraju… Spróbujmy zatem poznać go bliżej.

Nazwa

W obrębie rodzaju żylistek (po łacinie Deutzia) wyróżnia się (w zależności od klasyfikacji) od około 50 do prawie 70 gatunków. Rodzaj jest częścią rodziny hortensjowatych (Hydrangeaceae). Najbardziej znanym w Polsce przedstawicielem jest żylistek szorstki, czyli Deutzia scabra. Z innych gatunków, mniej znanych, możemy wymienić : żylistek wrzosowy (Deutzia carnea), żylistek wysmukły (Deutzia gracilis) czy żylistek karbowany (Deutzia crenata). Nazwa łacińska rodzaju wzięła się od nazwiska Johanna van der Deutza – holenderskiego botanika – amatora, żyjącego w XVIII w. Wymyślił ją jego przyjaciel Karl Peter Thunberg. Część gatunkowa nazwy w przypadku najpopularniejszego u nas żylistka (scabra) oznacza po łacinie „szorstki, chropowaty” i odnosi się do faktury liści.

Występowanie

Miejsca dzikiego bytowania poszczególnych gatunków żylistków są rozproszone. Część z nich spotkamy we wschodniej części Azji (Chiny, Korea, Tajwan), inne w Ameryce Środkowej, jeszcze inne w Europie. Największy obszar naturalnego występowania żylistków rozciąga się od Himalajów do Japonii i Filipin, a z największą różnorodnością gatunkową mamy do czynienia w Chinach, gdzie można spotkać dziko rosnących przedstawicieli aż 50 gatunków. Żylistek wysmukły i żylistek szorstki pochodzą z Japonii. Ich naturalnymi siedliskami są skraje lasów i skalne zarośla. Oprócz dziko rosnących egzemplarzy, dużo przedstawicieli żylistków występuje w uprawie. Najdłużej – żylistek szorstki, który w europejskich i amerykańskich ogrodach jest obecny od początku XIX w.  W Polsce sadzi się dwa gatunki : żylistek szorstki i żylistek wysmukły oraz mieszańce np. żylistek Lemoine’a (Deutzia x Lemoinei – mieszaniec między Deutzia gracilis i Deutzia parviflora), żylistek różowy (Deutzia x rosea), żylistek mieszańcowy (Deutzia hybrida) czy żylistek okazały (Deutzia x magnifica).

Opis

Żylistek szorstki to krzew dorastający do około 2 – 3 m wysokości. Posiada sztywne, wyprostowane gałązki, które w części szczytowej mają tendencję do przewieszania się. Pokrywa je jasnobrązowa kora, która z wiekiem zaczyna się łuszczyć. Liście żylistka szorstkiego są duże (około 10 – 12 cm długości), ciemnozielone, szerokolancetowate lub jajowate. Wyrastają na pędach naprzeciwlegle. Blaszka liściowa ma ząbkowany brzeg i (zgodnie z nazwą) jest szorstka w dotyku, pokryta drobnymi, sztywnymi włoskami. Największą ozdobą żylistka szorstkiego są drobne, pachnące kwiaty. Zebrane w gęste kwiatostany typu wiecha oblepiają gałązki, które uginają się pod ich ciężarem. Zasadniczą częścią każdego kwiatu są drobne płatki  – białe lub (w przypadku odmian ozdobnych) różowe. W uprawie spotykamy kwiaty pełne, ale u dziko rosnących krzewów kwiaty są pojedyncze, pięciopłatkowe. Opisywany gatunek kwitnie w okresie od maja do lipca, przy czym czas kwitnienia wynosi około 2 – 3 tygodnie. Kwiaty są atrakcyjne dla owadów, które licznie zlatują się do krzewu. Po zapyleniu zawiązują się owoce w formie kulistych torebek, z których po wyschnięciu wysypują się nasiona. Drugi z gatunków uprawianych w Polsce – żylistek wysmukły – jest znacznie mniejszy (osiąga do 1 m wysokości), ale za to bardziej zwarty od żylistka szorstkiego. Wykształca rozgałęzione pędy, na których wyrastają zielone liście lancetowatego kształtu. Blaszka liściowa jest gładka, o ząbkowanych brzegach. Kwiaty tego gatunku są pojedyncze, zbudowane z 5 białych płatków i zebrane w wiechowate kwiatostany rozmieszczone wzdłuż pędów. Żylistek wysmukły kwitnie późną wiosną i wczesnym latem.

Żylistek szorstki - gałązki z kwiatami
Żylistek szorstki – gałązki z kwiatami

Zastosowanie

Żylistki znalazły zastosowanie jako krzewy ozdobne. Najpopularniejszy w Polsce żylistek szorstki zachwyca gronami białych kwiatów, które latem obficie pokrywają jego gałązki. Co ważne – ten efektowny i nietuzinkowy krzew jest mało wymagający. Może rosnąć w glebie o przeciętnych właściwościach i nie wymaga specjalnych zabiegów pielęgnacyjnych. Dobrze sprawdza się w środowisku miejskim (jest odporny na zanieczyszczenia powietrza), z powodzeniem więc może być ozdobą ogrodów, parków i miejskich skwerów. Jego mankamentem jest wrażliwość na suszę (w upalne dni liście mogą więdnąć). Nie jest też w pełni mrozoodporny i w czasie surowych  zim jego części nadziemne mogą przemarzać. W Polsce uprawia się jeszcze żylistek wysmukły.  Oba gatunki dostępne są w naszych szkółkach w postaci odmian ozdobnych (przykładowo żylistek szorstki Deutzia scabra ‘Plena’ o pełnych, delikatnie zaróżowionych kwiatach). Są też mieszańce o różnych interesujących cechach (np. żylistek mieszańcowy i żylistek różowy). W zależności od odmiany żylistki mogą być sadzone jako solitery (np. na trawnikach) – odmiany wyższe; na rabatach pośród bylin i innych niskich krzewów (odmiany niskie), a nawet – na skalniakach czy w donicach (odmiany karłowe – osiągające 40-50 cm wysokości).

Żylistek szorstki – uprawa

– roślina nie ma specjalnych wymagań odnośnie gleby, wystarczy przeciętne podłoże, ale oczywiście jakość gleby ma wpływ na obfitość kwitnienia i wzrost żylistka, warto więc postarać się o ziemię żyzną, przepuszczalną, wilgotną i próchniczą lub stosować nawożenie nawozem naturalnym, np. dobrze rozłożonym kompostem

– najlepsze będzie stanowisko słoneczne (zapewnia najobfitsze kwitnienie) lub półcieniste; żylistka można posadzić samodzielnie albo w grupie z innymi (również wyższymi od niego) krzewami, może też rosnąć w cieniu drzew

– żylistek szorstki może być przycinany (co pozwala nadać mu bardziej zwarty pokrój), jest jednak rośliną wolno rosnącą, więc zabieg ten nie powinien być zbyt radykalny; cięcie warto przeprowadzić tuż po okresie kwitnienia, trzeba też regularnie usuwać uschnięte, martwe gałązki

– bardzo ważne jest obfite podlewanie, konieczne zwłaszcza w czasie upałów

– w bardzo mroźne zimy wskazane jest kopczykowanie krzewu, dzięki któremu nawet jeśli dojdzie do przemarznięcia pędów, nie będzie to oznaczać śmierci całej rośliny (gatunek wykazuje dużą zdolność odbijania od korzeni)

– rozmnażanie przeprowadza się za pomocą sadzonek, pobranych wczesnym latem z wierzchołków pędów (odcinamy fragmenty długości 10 – 12 cm, posiadające kilka par liści i umieszczany w naczyniu z roztworem ukorzeniacza)

Ciekawostki

Żylistek szorstki był przez setki lat chętnie uprawiany w Japonii. Natomiast popularność w Europie i Ameryce Północnej zyskiwał stopniowo. W 1712 r. zauważył go w japońskim ogrodzie niemiecki przyrodnik Engelbert Kaempfer, a potem (w 1781 r.) zainteresował się nim Szwed – Karl Peter Thunberg , który przyczynił się do rozpropagowania tego gatunku na Starym Kontynencie, opisał go i został autorem jego łacińskiej nazwy. Duże zasługi dla żylistka miał także Victor Lemoine (1823 – 1911), który zajął się krzyżowaniem gatunków i otrzymywaniem odmian ozdobnych żylistków. Jego pracę kontynuował później jego syn. W Polsce żylistki są stosunkowo mało znane i niezbyt popularne, ale w innych europejskich krajach można spotkać imponującą liczbę gatunków, odmian i mieszańców o zadziwiającej różnorodności.

Treści zawarte w serwisie roslinariusz.pl mają wyłącznie charakter informacyjny i nie mogą służyć za źródło wiedzy medycznej czy zastępować konsultacji medycznej. Redakcja odradza wykorzystywanie informacji zawartych w serwisie roslinariusz.pl w celach medycznych i nie bierze odpowiedzialności wynikającej z zastosowania tych informacji w jakimkolwiek celu.